جای خالی دوربین های ثبت جریمه برای شناسایی زباله ریزها و آلوده کنندگان فضای شهری و محیط زیست

فرنگیس شنتیا – شهرمردم

در سایه روشن بامداد شیراز ، آن جا که دیگران مشغول دویدن و نفس تازه کردن برای آغاز روز تازه ای هستند ، خم می شود تا آخرین باقیمانده های زباله های ریخته شده از گشت و گذارهای شب قبل را در گوشه گوشه ی پیاده راه سلامت شیراز ،  از زمین بردارد . لیوان های یکبار مصرف رها شده در هر سو ، دستمال کاغذی های مچاله ، ته مانده های سیگار ، بطری های خالی آب ، پاکت های هله هوله و قوطی های نوشیدنی ، بقایای فست فودها و خوراکی های  ریخته شده در زیر درخت ها و حوضچه ای با انبوه زباله های پرتاب شده در آن که بیشتر روزهای سال به سطل زباله ای گندیده و  شناور شباهت دارد ، همگی تصویر مشمئز کننده ای را رقم زده اند  که هر روز صبح کارگران و پاکبانان  این شهر محکوم به زدودن آن هستند . حکایتی تکرار شونده و ملال آور که به وضوح نشان می دهد برای نسلی که پشت به پشت  ، احترام به فضای پیرامونی و زیست محیطی  را نیاموخته است و شهر را نه به مثابه کالبدی جاندار بلکه همچون زباله دانی بزرگ می بیند ، نه فرهنگ سازی های بی رمق کلیشه ای  بلکه ابزارهای قانونی سفت و سخت است که جواب می دهد .

پیاده راه سلامت شیراز ! مسیری سبز و سه ونیم کیلومتری که از دل باغ های سرسبز و رودخانه فصلی شیراز شکافته شده و متولیان امر برای نگهداری آن چنان وسواسی به خرج داده اند که در جای جای آن سطل زباله تعبیه شده ، حالا سحرگاهان دلپذیرش و زباله هایی که بر تنش سنگینی می کند ، چنان  تضاد و پارادوکس  عجیبی را پیش چشم هر شهروند قانونمدار به تصویر کشیده    که حتی اصالت نامش را هم زیر سوال  است . مسیری که برای سلامت شهروندان ساخته و پرداخته شد اما از گزند کثیف کارها و  زباله ریزها و تخریب گران محیط زیست در امان نماند.

 همه جای شیراز آسمان همین رنگ است

معضل زباله ریزی در شیراز ، به پیاده راه سلامت این شهر ، محدود نمی شود . بوستان کوهستانی نور ،  که شیرازی ها بیش  از هر چیز آن را به نام چاه مرتاض علی می شناسند و آرامگاه شهدای گمنام و گهواره دید را نیز در دل خود جای داده است ، با وجود برخوردار بودن از منحصر به فرد ترین در هم تنیدگی شهری باز هم از گزند زباله پرت کن ها  در امان نیست . این جا همان جایی است که به شیوه ای حیرت انگیز ، تاریخ ، میراث فرهنگی ، عرفان ، شهادت و وطن دوستی در پیوندی اسرار آمیز با طبیعت و هوای پاک ارتفاعات شیراز به هم گره خورده اند اما با این همه  در  صبحگاهان  ، تصویر کارگرانی که ناچار به جمع آوری زباله های برجا مانده از گشت و گذارهای غالبا شبانه هستند ، ضرورت برخوردی قاطعانه با آلوده کنندگان فضای شهری را همچنان گوشزد می کند . هنجار شکنانی که نه تنها تفرج گاه ها بلکه کوچه ها و خیابان ها و حتی سالن سینماها  ، ورزشگاه ها و دیگر فضاهای فرهنگی این شهر را در حد واندازه سطل زباله ای همگانی تقلیل داده اند .

فاجعه وقتی نمایان تر می شود که برخی شهروندان همین شهر ، با قرار دادن کیسه های پسماند و زباله های منزل خود بر روی سقف خودرو ، حتی زحمت پیاده شدن و قرار دادن پسماندها را در مکانی مناسب به خود نمی دهند و این زباله ها را تا زمانی که از روی سقف خودرو ، نقش بر زمین شود با خود به این طرف و آن طرف می کشند . کیسه های انباشته از زباله که از سقف خودروها سقوط و  در کوچه و خیابان ها نقش بر زمین شده تا در زیر چرخ خودروهای دیگر بر زمین کشیده می شود ، مدت هاست که  به صحنه ای زننده و روزمره در فضاهای شهری تبدیل شده است .

 آن ها با چه زبانی می فهمند ؟

پژوهش های اجتماعی دانشگاه مازنداران نشان می دهد،  زباله پراکنی مصداقی از بی‏نظمی اجتماعی شهروندان، در حوزه شهروندی زیست محیطی است که در جامعه ما به مسأله‏ای اجتماعی تبدیل شده است.  نتایج این تحقیق مشخص می کند که زباله پراکنی با متغیرهایی چون نگرش زیست محیطی ضعیف، کنترل اجتماعی، ارزیابی منفی نسبت به زباله پراکنی، عدم احساس مسؤولیت، احساس منفی نسبت به زباله، زباله پراکنی توسط دیگران، عادت، گمنامی، فقدان خدمات و عدم آگاهی زیست محیطی رابطه معناداری دارد.

اما در کنار این پژوهش ، بررسی های میدانی به خوبی نشان می دهد که سال هاست فرهنگسازی ها  برای کنترل این معضل دیگر جواب نمی دهد . آن ها یاد گرفته اند که به هر منظر شهری و طبیعتی پا می گذارند ردی از آشغال  از حضورشان بر جا مانده باشد. برای آن ها نه کمپین های مجازی  جواب می دهد ،  نه علائم هشدار «لطفا در این جا آشغال نریزید ! »

بر اساس آخرین گزارش ها ، در ایران جریمه  پرتاب کردن و ریختن زباله از داخل خودرو در کلانشهرها ۱۰۰ هزار تومان است و  در سایر شهرها ۶۰ هزار تومان ! در روستاها نیز این مبلغ جریمه به ۳۰ هزار تومان کاهش پیدا می‌کند. نکته قابل تامل این جاست که در بسیاری از کشورها قوانین بسیار سخت گیرانه ای نسبت به این تخلف وجود دارد . به عنوان مثال در ایتالیا جریمه انداختن زباله از پنجره خودرو حتی  می تواند به قیمت از دست دادن یک خودروی صفر کیلومتر تمام شود.

 بر اساس آماری که همشهری آنلاین ارائه داده است ،  در آمریکا ایالت‌های مختلف مجازات‌های متفاوتی برای دفع غیرقانونی زباله وضع کرده‌اند. مثلا در فلوریدا، اگر چهار بار در سال ته سیگار یا زباله دیگری را از پنجره ماشین بیرون بیندازید، به اندازه‌ای جریمه خواهید شد که برای یک ماه بدون گواهینامه رانندگی ماندن کافی است. در کالیفرنیا نیز یک ته سیگار هزار دلار جریمه دارد.

در فرانسه جریمه برای افراد حدود ۳۵ یورو است. زباله‌های رها شده در جاده حدود ۷۰ یورو هزینه دارد و این مبلغ از شهری به شهر دیگر متفاوت است. اما به طور کلی اگر فردی از پنجره خودرو زباله به بیرون رها کند، ممکن است به توقیف خودرو نیز منجر شود.

با رهگذران کثیف کار چه باید کرد ؟

فقدان قوانین سفت و سخت و ساز و کارهای قانونی پیش از آن که به هنجارشکنی رانندگان زباله ریز دامن بزند به مسوولیت گریزی شهروندان و رهگذران زباله ریزی منجر شده است که از هر گونه برخورد قانونی مصونیت دارند . اما شانه خالی کردن از زیر بار ساده ترین و فردی ترین مسوولیت شهروندی را شاید تنها بتوان با یک مدیریت و نظارت هوشمند تحت کنترل قرار داد . سیستمی هوشمند که با همراهی  شهروندان به شناسایی و ثبت جریمه برای متخلفان بپردازد و بتواند در خدمت شهری باشد که زنده است و حفاظت از ارگانیسم های اصلی آن حرف اول را می زند .