شاهنامه داوری ، رنج نامه مکتب فراموش شده شیراز 

دکتر امیر حسین حکمت نیا، مدیر میز ملی گردشگری ادبی کشور :

نمادهای زیادی از هنر و ادب است که جایشان در شیراز  خالی است ؛ مخصوصاً شاهنامه داوری که نام خود را در تاریخ هنری کشور ما ، ثبت و ضبط کرده است

شیراز، یکی از شهرهای خلاق ادبی جهان است اما از آثار و نقش هنرمندان بزرگی چون خاندان وصال، از صورتگری محمد داوری، از لطفعلی صورتگر از فرهنگ شیرازی ، از وقار شیرازی و بسیاری هنرمندان شاید دیگر هیچ نشانه ای جز نام یک خیابان نداشته باشیم

سلمان گورنگی ، پژوهشگر هنرهای سنتی  :

وجود تنها یک اثر اقتباسی به صورت نقاشی در باغ جهان نما ، کم لطفی  بسیار  بزرگی در حق خالقان شاهنامه داوری است

برای معرفی شاهنامه داوری طرحی برگرفته از نگارگری لطفعلی صورتگر شیرازی و هنر کاشی هفت رنگ موجود است که با وجود ده سال پیگیری همچنان به مرحله عمل نرسیده است

مریم شنتیا – شهرمردم

شاهنامه داوری، یکی از نفیس‌ترین نسخه‌های مصور شاهنامه حماسی حکیم ابوالقاسم فردوسی و از برجسته‌ترین آثار مکتب شیراز است که در موزه رضا عباسی تهران ،نگهداری می‌شود؛ اما با وجود ارزش هنری و تاریخی کم‌نظیرش، هنوز حتی برای بسیاری از پژوهشگران و علاقه‌مندان هنر ایران ناشناخته است. چرا این شاهکار قاجاری، درکنار شاهنامه بایسنقری و شاهنامه شاه‌طهماسبی، جایگاه شایسته خود را در معرفی فرهنگ و هنر ایران نیافته است؟ این پرسشی است که در گفت‌وگو با دو شیرازپژوه به آن پرداخته‌ایم.

شاهنامه داوری ناشناخته حتی در میان اهل فن

دکتر امیر حسین حکمت نیا، مدیر میز ملی گردشگری ادبی کشور، با اشاره به اینکه بسیاری از اهالی فن و بهره وران فرهنگی  از وجود شاهنامه داوری در موزه رضا عباسی در تهران، بی اطلاع هستند؛ گفت:« بسیاری ، از جوانب هنری این اثر فاخر بسیار بی بهره و کم اطلاع بوده و نمود آن را می توان در زیبایی شناسی و انتقال ادبیات دانست که استفاده نمی‌کنیم .» وی ادامه داد:« زمانی که در موزه رضا عباسی به روی همگان باز شود؛ جا دارد که با مجموعه محصولات متعدد فرهنگی در سنین مختلف ، با پیوست های هنری این اثر ،  ماهیت شاهنامه داوری شناسانده شود.»

تاریخچه شاهنامه داوری

حکمت نیا یادآور شد :«شاهنامه داوری در 1232صفحه در کاغذ فرنگی 42در 28 سانتی متری در چهار جلد به مدت پنج سال از سال 1269 تا 1274 کار شده است.»

وی ادامه داد:« در این اثر ، جلد یک 21مجلس، جلد دو 25 مجلس، جلد سه 16 مجلس و جلد چهار 6 مجلس دارد . همچنین 68 نگاره در شاهنامه داوری نگارگری شده که 55 نگاره توسط لطفعلی صورتگر شیرازی ، 12 نگاره توسط داوری شیرازی فرزند وصال شیرازی و یک نگاره را فرهنگ شیرازی نگاره گری کرده است.»

رد پای اشعار وقار شیرازی و تلاش محمد داوری

این استاد دانشگاه با بیان این که  در شاهنامه داوری اشعاری از میرزای وقار با مضمون انتقال شاهنامه قید شده است ، اظهار کرد : « شاهنامه توسط محمد قلی خان قشقایی با 700 تومان پول نقد ،  دو طاقه شال کشمیری و دو اسب خوب ، برای کتابت به دست محمد داوری سپرده می شود.   روایت است محمد داوری در فراق از دست دادن پسر سه ساله اش ،دق مرگ می شود؛  اما آنچه مسلم است ، این است که این مرد در همین چهل و چهار سال عمرش فوق العاده خوش درخشید و یکی از مشاهیر به نام ما شد.»

از خلق در شیراز تا نگهداری در موزه رضا عباسی

حکمت نیا ، درباره سرنوشت شاهنامه داوری گفت : « بعد از فوت ایلخانی ، معتمدالملک یا همان مشیر الدوله کتاب را از ایلخانی ها خریداری می کند ؛ پس از مرگ مشیرالدوله ، فتح الله خان سپهدار اعظم، کتاب را به وجه نازلی می فروشد و در نهایت این اثر ارزشمند که به خارج از کشور منتقل شده بود ، خریداری شده و مجدداً به ایران منتقل می شود ؛ اکنون این شاهنامه که از آخرین نسل نگاره های مکتب شیراز را در آن می بینیم ، در موزه عباسی در تهران نگهداری می شود‌.»

از جایگاه هنرمندان شیراز  نشانی نیست جز نام یک خیابان

وی با اشاره به جایگاه تحسین شده هنرمندان در پیشینه تاریخی ایران و شیراز، یادآور شد :« در تاریخ شفاهی خوانده و شنیده ام که زمانی که می خواستند شاهنامه داوری را حمل کنند، کوچه های شیراز مفروش شده ،  مردم جمع می شوند و با تحسین هنرمندان خود ، شاهنامه داوری را در یک تشریفات ویژه حمل می‌کنند ؛ این نشان می دهد که در آن زمان هم هنرمندانمان را می‌شناختیم و هم هنر را ارج می گذاشتیم.«

مدیر میز ملی گردشگری ادبی کشور  ادامه داد :« شیراز، شهر جهانی صنایع دستی و یکی از شهرهای خلاق ادبی جهان است اما از آثار و نقش هنرمندان بزرگی چون خاندان وصال، از صورتگری محمد داوری، از لطفعلی صورتگر از فرهنگ شیرازی ، از وقار شیرازی و بسیاری هنرمندان شاید دیگر هیچ نشانه ای جز نام یک خیابان نداشته باشیم؛ در حالیکه از این هنرمندان در موزه های مختلف ، حداقل در کشور خودمان، آثارشان به نمایش درآمده است.»

سیمای شهر هزار مزار در حسرت رنگ و لعاب مکتب شیراز

دکتر حکمت نیا با تاکید بر اینکه شیراز شهری است   که در آن بسیاری از ادیبان و هنرمندان یا متولد شده یا رشد کرده اند و یکی از ارکان قدرتمند ایران تاریخی بوده است ،  گفت :« پیشنهاد می کنم شهر شیراز ، رنگ و لعاب مکتب شیراز را بگیرد. نمادهای زیادی از هنر و ادب است که جایشان در شیراز، شهر دارالعلم و شهر هزار مزار خالی است ؛ مخصوصاً شاهنامه داوری که نام خود را با نام زرین در تاریخ هنری کشور ما ، ثبت و ضبط کرده است .»

وی ادامه داد: « شیراز شهری ادبی ، نامگذاری شده پس باید در  حوزه ادبی خوانا باشد.  یک شهر ادبی صرفاً نباید به چند قبر از مشاهیرش ، بسنده کند. در و دیوار آن باید بوی حکایت بدهد؛ مبلمان شهری باید با گردشگری ادبی از جمله شاهنامه داوری و کارهای دیگر ادیبان و هنرمندان شیراز معرفی شود؛ باغها، فرهنگ سراها ،مراکز فرهنگی، سینما ها، متروها ، محورهای مواصلاتی و ارتباطی، حمل و نقل عمومی ، میادین می‌تواند ابزاری برای معرفی آثار هنری ادبی شیراز، از جمله شاهنامه داوری، باشد و سیمای بهتری را  به شهر ما بدهد.»

تاثیر اسپانسر ها در جهانی نشدن شاهنامه داوری

در ادامه این گفت و گو ، سلمان گورنگی ، شیراز پژوه و پژوهشگر حوزه هنرهای مردمی و سنتی ایران ، پشتیبانی سرمایه گذاران و اسپانسر ها در جهانی شدن یک اثر را موثر دانست و گفت: « اینکه حامی شاهنامه داوری، فردی محلی و با شهرتی در سطح شهری و استانی بوده ؛ می‌تواند یکی از دلایل عدم شناخت این اثر فاخر باشد.»

وی ادامه داد:« عدم حضور شاهنامه داوری در موزه های معروف دنیا ، در کمتر شناخته شدن این اثر بی تاثیر نمی باشد اما یکی از دلایل عمده آن این است که زمان خلق این اثر شیرازی، با سبک و قلم لطفعلی صورتگر، دیگر اوج نگارگری ایران نبوده؛ این در حالیست که پژوهشگران جهان تاریخ های اوج را بیشتر مورد بررسی قرار می دهند؛ تاریخ اوج نگارگری ایران ،قرن دهم و نهم می‌باشد . همزمانی خلق شاهنامه شاه طهماسب و شاهنامه بایسنقر با این دوران ، این آثار اقبال بیشتری برای شهرت جهانی نسبت به زمان خلق شاهنامه داوری ،داشته اند.» وی تاکید کرد : « دسترسی محدود به این شاهنامه ، اینکه فضایی در اختیار افرادی که به صورت بین المللی روی آثار شرقی کار می کنند وجود ندارد و نسخه های چاپی بسیار بسیار کمی را  از این شاهنامه زیبا را در اختیار دارند، از دلایل کمتر شناخته شدن شاهنامه داوری است.»

لطفعلی صورتگر   امضای شاهنامه داوری

گورنگی با تاکید بر اینکه هیچکدام از شاهنامه ها با یکدیگر قابل مقایسه نیست و هر کدام شناسنامه هنری خالقان خود را حمل می‌کنند؛ بیان کرد:« نوع طراحی ،طراحی اندام ها ، اشخاص ، کاراکترها،  پرسوناژ ها و جمعیتی که در این نگارگری‌ها وجود دارد ، مختص لطفعلی صورتگر شیرازی است . برای هنر شناسان این وجه تمایز در سایر آثار ایشان از جمله گل و مرغ و لاکی سازی ها نیز قابل تشخیص بوده و این موضوع آثار لطفعلی صورتگر را از آثار سایر هنرمندان هم دوره ایشان نیز متمایز می‌کند.»

وی اذعان کرد: «سبک کار ،نوع اجرا ،فضاها، پرسپکتیو و تخت کار شدن ، انتخاب رنگ و استفاده از رنگهای تند؛ مختص نگارگران شیرازی و نشان از  جسارت آنها دارد.»

یک نقاشی تنها نماد شاهنامه داوری در شیراز

وی گفت:« وجود تنها یک اثر اقتباسی به صورت نقاشی ،در محل اداری زیبا سازی شهرداری شیراز، واقع در باغ جهان نما ، کم لطفی خیلی بزرگی در حق خالقان شاهنامه داوری است . این اتفاق بزرگ شیراز که در دوره قاجار اتفاق افتاده خیلی جای کار دارد.»

گورنگی، بیان کرد:«  نه فقط نگارگری شاهنامه که اوج بسیاری از  هنرهای ایران و شهر شیراز را دوران صفویه می دانند؛ درحالی که بسیاری از شاهکارهای ایران بعد از دوران صفویه خلق شده ولی کمتر شکل پژوهشی و مکتوب گرفته است. در حقیقت  با بازشناسی فضاهای دوره قاجار و کار در حوزه کاشی های هفت رنگ ، عملاً شناخت جهان به سمت دوران پس از صفویه رفته است.»

ده سال تلاش بی نتیجه برای هفت کاشی هفت رنگ و هفت مجلس شاهنامه داوری

این طراح و نویسنده ، با اشاره به اینکه برای معرفی شاهنامه داوری طرحی موجود است که با وجود ده سال پیگیری همچنان به مرحله عمل نرسیده است؛ اظهارداشت :« این طرح تلفیقی از هفت مجلس شاهنامه داوری، برگرفته از نگارگری لطفعلی صورتگر شیرازی و هنر کاشی هفت رنگ سنتی شیراز ، برای هفت مکان در شیراز، می باشد که هنوز اقدامی انجام نشده است.»

وی یکی از کمترین کارهایی که سازمان زیباسازی  شهرداری شیراز در حمایت از معرفی شاهنامه داوری ، می تواند انجام دهد را در اختیار قرار دادن هفت مکان ، برای اجرای این طرح برشمرد و گفت :« اگر این هفت مکان برای معرفی شاهنامه داوری در نظر گرفته شود و در کنار آثار، سرتیفیکیت و شناسنامه معرفی ، قراربگیرد؛ مسافران ، بازدید کنندگان و گردشگران به راحتی این اثر را خواهند شناخت.»

چاپ نفیس یکی از راههای معرفی جهانی شاهنامه داوری

سلمان گورنگی ، چاپ نفیس شاهنامه داوری را کاری پر زحمت اما ارزشمند در معرفی جهانی این اثر، دانست و گفت« درست است که این اثر به کار پژوهشی عمیق نیاز دارد  اما ترجمه ، تحقیقات و پژوهش های کوچک ، حتی جزئیات این اثر در شبکه های اجتماعی ، در معرفی این شاهنامه تاثیر گذار هستند ، وی ادامه داد:« وقتی که ارگان ها و نهادهای اداری کمتر به معرفی آثار هنری می‌پردازند،  سازمانهای بزرگ فرهنگی ایران و جهان، مانند یونسکو ، می توانند کمک کنند. »

به گزارش شهر مردم ، شاهنامه داوری ، تنها یک نسخه مصور از شاهنامه فردوسی نیست؛ بلکه سندی ارزشمند از تداوم هنر کتاب آرایی ، نگارگری ، فرهنگ ایرانی و جلوه ای از مکتب شیراز است . آنچه از گفتگو با پژوهشگران برمی‌آید این است که این اثر بیش از هر چیز به معرفی ، پژوهش، انتشار نسخه‌های نفیس ،  تولید محصولات فرهنگی و بهره‌گیری از ظرفیت گردشگری ، ادبی و فضای شهری نیاز دارد‌.  شاهنامه داوری با هویت هنری مستقل و ویژگیهای منحصر به فرد خود  ، شایسته آن است که بیش از گذشته در سطح ملی و بین المللی معرفی شود. اقدامی که با همکاری پژوهشگران، نهادهای فرهنگی و مدیریت شهری می تواند جایگاه این اثر فاخر را در میراث هنری ایران ، بیش از پیش نمایان سازد.