در حوزه بازآفرینی بناهای تاریخی، قوانین سفت و سختی وجود دارد؛ با این حال، همین قانون، بسته به فرد مجری در ادارات مربوط در استان می‌تواند یا به بن‌بست تبدیل شود و روند احیا را متوقف کند، یا با رانت و زدوبند عملاً نادیده گرفته شود .

 حدود چهار سال پیش سرمایه‌گذار بخش خصوصی کاروانسرای تاریخی میان‌کتل ( بنایی صفوی و از کاروانسراهای ساخته‌شده در دوره شاه‌عباس اول در شبکه بزرگ کاروانسراهای ایران) را از مالک خصوصی خریداری کرد ؛ این کاروانسرا در دشت حفاظت‌شده ارژن قرار دارد و همین موقعیت، طی سال‌های گذشته، محدودیت‌های گسترده‌ای برای آغاز مرمت و احیای آن ایجاد کرده است؛ تا جایی که او و شریکش هنوز نتوانسته‌اند عملیات بازسازی را آغاز کنند. 

فاطمه مقدم – شهر مردم

در فارس، میراث فرهنگی اختیار ویژه‌ای گرفته است تا بناهای تاریخی را برای احیا و بهره‌برداری به بخش خصوصی بسپارد، اختیاری که به‌گفته مدیرکل میراث، کار را از پیچ‌وخم اداری بیرون می‌آورد و اجازه می‌دهد کاروانسراهایی مثل کنارتخته و کمارج تنها در چند روز مجوز بگیرند.

هدف روشن است: بناهایی که سال‌ها میان کمبود بودجه و فرسودگی گیر کرده‌اند، دوباره جان بگیرند و گردشگری منطقه نیز رونق بگیرد و در جوار آن، جوان‌ها هم صاحب کار شوند.

برون‌سپاری بناهای تاریخی رها شده که درفارس شمارشان کم نیست، اگر درست انجام شود، می‌تواند بهترین راه نجات این میراث باشد؛ چرا که دولت اگر بخواهد همه بناها را خودش نگه دارد، بسیاری‌ از آنها آرام‌آرام فرو می‌ریزند.

اما اگر بدون نظارت هم بناها را واگذار کنند، هویتشان آسیب می‌بیند و تاریخ لطمه می خورد؛ با این حال نمونه‌های موفق واگذاری کم نیستند؛ کاشان و یزد سال‌هاست خانه‌های تاریخی را سپرده‌اند به دست کسانی که بلدند از یک خانه فرسوده تاریخی، یک اقامتگاه یا بوتیک‌هتل بسازند؛ سرای عامری‌ها و خانه مرشدی درکاشان نه فقط حفظ شدند، بلکه چرخ اقتصادی شهر را هم می‌گردانند و از راهنمایان گردشگری گرفته تا رستوران‌ها و صنایع‌دستی و حمل‌ونقل محلی، همه در خدمت این بازآفرینی درآمدند که شمارشان در این دو شهر کم هم نیست.

اما جز اهلیت سرمایه‌گذار و اهمیت نظارت کامل میراث بر مرمت و بازآفرینی، حرف از سرمایه‌گذاری در فارس که می‌شود پرسش دیگری سر بر می‌آرود: در استانی که سرمایه‌گذاران اغلب میان بروکراسی پیچیده گرفتار می‌شوند، چه شرط‌هایی لازم است تا این مدل واگذاری واقعاً جواب بدهد؟ کاروانسرا یا بنای تاریخی که متعلق به میراث عمومی است با واگذاری به افراد، عملاً در اختیار مشتریان خاص قرار بگیرد و مردم از بازدید از آن‌ها محروم شوند، همانطور که اغلب خانه‌های تاریخی باز آفرینی شده در بافت تاریخی شیراز تنها به روی مشتریان باز است!

برون سپاری بناهای تاریخی مثبت است به شرطی که جلوی رانت گرفته شود

یک متخصص حوزه گردشگری در گفت‌و و با «شهر مردم» گفت: برون‌سپاری اماکن تاریخی با توجه به کمبود بودجه‌های دولتی برای حفاظت و مرمت و وارد چرخه گردشگری کردن این امکان امر بسیار مثبتی است، به شرط آنکه تفویض اختیار به استان برای انجام این برون‌سپاری به رانت منجر نشود؛ رانتی که بنای تاریخی را به دست غیرمتخصص بسپارد و با تغییرات نامناسب و تجاری‌سازی افراطی، ارزش فرهنگی و تاریخی این بنا‌ها کم‌رنگ شود.

ابراهیم بختیاری در ادامه افزود: اگر جلوی رانت در برون‌سپاری گرفته شود، هم از آسیب به بنا جلوگیری می‌شود و هم کارکرد تاریخی آن حفظ خواهد شد.

به گفته وی رانت در این حوزه تنها به سوءاستفاده مالی ختم نمی‌شود، بلکه می‌تواند به تخریب تدریجی میراث تاریخی بی‌انجامد؛ بنابراین تشخیص اهلیت سرمایه‌گذار باید با دقت و وسواس انجام شود.

معاون اسبق گردشگری فارس با تأکید بر اینکه در استانی مانند فارس، با شمار فراوان بناهای تاریخی، عملاً راهی جز برون‌سپاری برای احیای این آثار وجود ندارد، اظهار کرد: واگذاری بناها به بخش خصوصی می‌تواند به فعال شدن آنها و خروج از حالت متروکه کمک کند.

به گفته او، استفاده از بنا و ایجاد درآمد از محل بهره‌برداری درست، خود بهترین راه حفاظت از آن است.

این متخصص گردشگری در ادامه بیان کرد: در فرآیند واگذاری باید به توانمندی و اهلیت سرمایه‌گذار توجه جدی شود، چه از نظر تخصص فردی و چه از نظر بهره‌گیری از نیروهای متخصص در مرمت و بازآفرینی بنا؛ این روند باید با دقت، نظارت و همراهی دستگاه‌های مسئول پیش برود و در عین حال از سنگ‌اندازی‌های بی‌مورد در مسیر سرمایه‌گذاران نیز پرهیز شود.

به گفته بختیاری، مهم‌ترین نکته جلوگیری از شکل‌گیری رانت است، چراکه اگر بناها به افرادی واگذار شود که دانش میراثی و شناختی از بازار گردشگری ندارند، ممکن است برای کسب سود، دست به تغییرات بی‌قاعده بزنند و به ارزش تاریخی بنا آسیب وارد کنند؛ بنابراین واگذاری باید به افراد متخصص و آگاه انجام شود تا هم بنا حفظ شود و هم بهره‌برداری آن به شکل اصولی صورت گیرد.

این متخصص گردشگری با اشاره به اینکه در حوزه بازآفرینی بناهای تاریخی، قوانین سفت و سختی در «صندوق احیا و بهره‌برداری از بناها و اماکن تاریخی و فرهنگی» وجود دارد، توضیح داد: با این حال، همین قانون، بسته به فرد مجری در ادارات مربوط می‌تواند یا به بن‌بست تبدیل شود و روند احیا را متوقف کند، یا با رانت و زدوبند عملاً نادیده گرفته شود.

وی یادآور شد: با این حال صندوق احیا و بهره‌برداری از بناهای تاریخی، که متولی این بناها در کشور است، تجربه واگذاری ده‌ها بنای تاریخی را دارد و در بسیاری از موارد نتایج این واگذاری‌ها کاملاً درخشان بوده است.

هر نوع بهره‌برداری از بنای تاریخی  نباید مانع بازدید عمومی شود

بختیاری خاطرنشان کرد: در تهران، هتل نظامیه که پیش‌تر یک هتل سنتی بود، با بازآفرینی و واگذاری به فرد متخصص، به یک بوتیک‌هتل بسیار موفق تبدیل شد، در کاشان، سرای عامری‌ها و در یزد، هتل مشیرالممالک، از جمله بناهایی هستند که بر اساس طرح‌های مرمتی همخوان، مرمت و احیا شده‌اند و در بسیاری از نقاط کشور نیز کاروانسراهای تاریخی با بازآفرینی درست، دوباره به چرخه گردشگری بازگشته‌اند.

او در پاسخ به این پرسش که «نگرانی‌هایی مانند محدود شدن دسترسی عمومی به بناهای تاریخی پس از تبدیل شدن به اقامتگاه یا کاربری‌های دیگر چگونه مدیریت می‌شود؟» متذکر شد: یکی از فلسفه‌های اصلی احیا این است که بنا بعد از مرمت، در دسترس عموم قرار بگیرد؛ برای نمونه، هتل نظامیه در تهران نه‌ فقط برای مسافران مقیم، بلکه برای بازدید صرف گردشگران و مردم عادی نیز قابل بازدید است.

به گفته بختیاری، هر نوع بهره‌برداری از بنا باید به‌گونه‌ای باشد که مانع بازدید عمومی نشود و حق مردم برای دیدن و لمس کردن میراث تاریخی محفوظ بماند.

میان‌کتل، کاروانسرایی که برون سپاری شد اما احیای آن پشت درهای بروکراسی ماند!

برون‌سپاری احیای بناهای تاریخی در فارس، برخلاف آنچه در مصاحبه‌ها و سخنان رسمی مطرح می‌شود، در عمل همیشه به ‌سادگی پیش نمی‌رود. سرگذشت کاروانسرای میان‌کتل و تلاش‌های سرمایه‌گذاران آن برای عبور از موانع متعدد، نمونه‌ای روشن از واقعیتی است که بسیاری از فعالان بخش خصوصی در حوزه گردشگری استان با آن روبه‌رو هستند.

مجید دارنگ، سرمایه‌گذار بخش خصوصی، حدود چهار سال پیش کاروانسرای تاریخی میان‌کتل ( بنایی صفوی و از کاروانسراهای ساخته‌شده در دوره شاه‌عباس اول در شبکه بزرگ کاروانسراهای ایران) را از مالک خصوصی خریداری کرده است؛ این کاروانسرا در دشت حفاظت‌شده ارژن قرار دارد و همین موقعیت، طی سال‌های گذشته، محدودیت‌های گسترده‌ای برای آغاز مرمت و احیای آن ایجاد کرده است؛ تا جایی که او و شریکش هنوز نتوانسته‌اند عملیات بازسازی را آغاز کنند.

مسیر دسترسی به این بنا بخشی از راه باستانی جنوب به مرکز ایران بوده و میان‌کتل بر مسیر تاریخی جاده ابریشم قرار داشته است؛ مسیری که کالا از بندر بوشهر به خارج از ایران می‌رفت و در امتداد راه‌های تجارت شرق، به‌ویژه کاروان‌های چین، جابه‌جا می‌شد؛ با وجود این پیشینه ارزشمند، دارنگ همچنان درگیر بروکراسی پیچیده محیط‌زیست، مشکلات مسیر دسترسی و مسائل زیرساختی است و همین موانع باعث شده است که احیای این مهمانسرای تاریخی هنوز آغاز نشود، در حالی‌که که اگر مدیران استانی به‌جای آغاز طرح‌های تازه، از سرمایه‌گذاران موجود حمایت می‌کردند، امروز شاید شاهد افتتاح یکی از خاص‌ترین کاروانسراهای کشور در کازورن بودیم.

مجید دارنگ سرمایه‌گذار میراث‌فرهنگی در گفت‌وگو با «شهر مردم» با اشاره به اینکه کاروانسرای «میان‌کتل» یکی از خاص‌ترین کاروانسراهای موجود در استان فارس است، گفت: این کاروانسرا حدود ۹۰ سال در مالکیت شخصی بوده است. ما با زحمت فراوان و پس از پیدا کردن تک‌تک ورثه‌ی مالک که همگی از یک خانواده بودند، توانستیم این کاروانسرا را خریداری و سند آن را دریافت کنیم، با این حال، این تنها بخش کوچکی از دوندگی‌های ما برای احیای این بنا بود و مانع اصلی در مسیر ساخت و بازسازی کاروانسرا، مشکلاتی بود که از سوی اداره‌کل محیط زیست فارس ایجاد شد.

دارنگ با اشاره به اینکه این بنا در منطقه حفاظت‌شده ارژن و پریشان و بر روی تپه‌ای با چشم‌اندازی بسیار زیبا قرار گرفته است، افزود: همین موقعیت خاص باعث شده است تا با وجود دریافت همه مجوزهای لازم، در مسیر بازسازی این کاروانسرا با مشکلات و موانعی از سوی محیط زیست روبه‌رو شویم.

وی ادامه داد: هدف ما احیای کاروانسرای میان‌کتل و تبدیل آن به محلی برای جذب و اقامت گردشگران خارجی است، با توجه به پتانسیل پروازهای پاراگلایدر در این منطقه ـ که شریک من نیز از اساتید و برگزارکنندگان آن است ـ  برنامه داشتیم تا این فعالیت‌ها را در این مکان توسعه دهیم؛ در مجموع، با توجه به شرایط فعلی جامعه، این طرح علاوه بر بازسازی این کاروانسرای تاریخی، می‌تواند یک اقدام عام‌المنفعه و مؤثر در توسعه گردشگری منطقه محسوب شود.

دارنگ با اشاره به همکاری مناسب اداره‌کل میراث فرهنگی برای احیای این کاروانسرا اظهار کرد: به‌تازگی نیز در دیداری که با وزیر میراث فرهنگی داشتیم، ایشان قول همکاری‌های خوبی دادند، همچنین در جلسه‌ای که هفته گذشته با معاون مدیرکل محیط زیست فارس برگزار شد، بنا بر این شد که با توجه به تغییر رویکرد این اداره‌کل در زمینه همکاری بیشتر با اداره کل میراث فرهنگی استان، مجوزهای لازم برای بازسازی کاروانسرای میان‌کتل صادر شود؛ هرچند هنوز هم به‌طور کامل مطمئن نیستیم که نتیجه نهایی چه خواهد بود.

سنگ اندازی های اداری هزینه مرمت و احیا بنا را از ۱۶ به ۱۵۰ میلیارد رساند!

وی تصریح کرد: علاوه بر بروکراسی اداری معمول که گاهی پیچیده و بی‌دلیل است، مسئله اصلی در کشور و البته استان ما، خواستن یا نخواستن یک کارمند برای پیش بردن کارهاست، در واقع اگر کارمندی تمایل داشته باشد، کار سرمایه‌گذار در مدت کوتاهی انجام می‌شود و اگر نه، ممکن است همان کار چندین سال به تعویق بیفتد؛ به‌نوعی می‌توان گفت که در بسیاری از موارد، به جای قانون، سلیقه افراد است که روند انجام کارها را تعیین می‌کند.

دارنگ متذکر شد: آنچه من و شریکم را نزدیک به چهار سال در این مسیر نگه داشته، عشق به این بناست؛ کاروانسرای میان‌کتل جاذبه و حب خاص دارد، به‌گونه‌ای که حتی گاهی برخی از افراد مخالف بازسازی نیز با دیدن آن، برای پیشبرد کارها همراهی بیشتری نشان داده‌اند.

دارنگ با اشاره به پیشینه تاریخی کاروانسرای میان‌کتل یادآور شد: این بنا حدود ۴۸۰ سال قدمت دارد و مسیر دسترسی آن بخشی از جاده تاریخی ابریشم درایران بوده است.

وی افزود: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این کاروانسرا، بدنه و نمای سنگی آن است، در حالی‌که اغلب کاروانسراهای کشور با آجر و خشت ساخته شده‌اند، به همین دلیل، ما تمام تلاش خود را بر حفظ اصالت بنا متمرکز کرده‌ایم، زیرا همین اصالت است که برای گردشگران جذابیت دارد و در همین راستا قصد داریم سنگ‌هایی را که از بنا جدا شده‌اند، با وجود هزینه بسیار سنگین، دوباره در جای اصلی خود نصب کنیم تا روح تاریخی بنا حفظ شود.

دارنگ در پاسخ به این پرسش که اگر موانع و سنگ‌اندازی‌های پیشِ روی پروژه وجود نداشت، مرمت و احیای کاروانسرا با چه هزینه و در چه مدت به پایان می‌رسید، توضیح داد: اگر مشکلات محیط‌زیست نبود، احیا تاکنون به پایان رسیده بود و هزینه‌ای بین ۱۲ تا ۱۶ میلیارد تومان برآورد می‌شد؛ ما بخشی از این هزینه را نیز صرف کردیم و مصالحی خریداری و به محل منتقل شد، اما روند کار متوقف گردید و متأسفانه اکنون، با توجه به تورم و افزایش هزینه‌ها، شاید حتی با ۱۵۰ میلیارد تومان نیز مرمت کامل بنا امکان‌پذیر نباشد.