عباس امیری – خبرنگار شهرمردم ، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان فارس، ضمن تسلیت درگذشت دانشمند تراز جهانی، پروفسور عبدالمجید ارفعی، اعلام کرد که پیکر این کتیبه‌خوان شهیر در کنار نام‌آوران در مقبرة‌الشعراء حافظیه به خاک سپرده خواهد شد.

تکیه بر جایگاه بزرگان؛ تدفین در جوار یاران حافظ

دکتر بهزاد مریدی در گفتگوی اختصاصی با خبرنگار روزنامه «شهر مردم» با تأکید بر جایگاه رفیع این دانشمند فقید اظهار داشت: با هماهنگی‌های صورت‌گرفته، پیکر ارزشمند پروفسور ارفعی در مقبرة‌الشعراء مجموعه فرهنگی تاریخی حافظیه و در کنار چهره‌های ماندگاری همچون مرحوم پروفسور شاپور شهبازی، مرحوم نورانی‌وصال، مرحوم استاد دیرین، مرحوم حمیدی شیرازی، مرحوم دکتر آذرنوش و دیگر بزرگانی که در این خاک مقدس آرمیده‌اند، آرام خواهد گرفت.

مردی که صدای منشور کوروش را به گوش جهان رساند

مریدی با اشاره به میراث علمی بی ‌بدیل این استاد فقید افزود: پروفسور ارفعی شخصیت بارزی بود که به‌عنوان آخرین بازمانده کتیبه‌خوانان خطوط ایلامی شناخته می‌شد. ایشان در سال ۱۳۵۲ با ترجمه دقیق منشور (استوانه) معروف کوروش، مفاهیم صلح‌طلبانه ایران زمین را جهانی کرد و نشان داد که این سرزمین همواره مهد صلح و عدالت در عالم بوده است.

وداع باشکوه با میراث‌بان خطوط باستانی

مدیرکل میراث‌فرهنگی فارس در ادامه این گفتگو خاطرنشان کرد: فقدان ایشان، خلأ بزرگی در حوزه زبان‌شناسی و کتیبه‌خوانی ایجاد خواهد کرد، چراکه ایشان با تسلط بر متون اکدی و ایلامی، کلید واکاوی بسیاری از گنجینه‌های تخت‌جمشید بودند. مراسم تشییع و خاک‌سپاری ایشان با حضور چهره‌های ملی، شخصیت‌های علمی و فرهنگی کشور برگزار خواهد شد.

مراسم یادبود و هماهنگی با خانواده

مریدی در پایان درباره زمان دقیق مراسم تصریح کرد: جزئیات برگزاری مراسم با هماهنگی خانواده محترم ایشان نهایی خواهد شد و اداره‌ کل میراث‌فرهنگی فارس با افتخار تمامی مقدمات لازم را برای وداعی شایسته با این ایران‌دوستِ تراز جهانی فراهم خواهد کرد.

عبدالمجید ارفعی که بود و چه کرد؟

پروفسور عبدالمجید ارفعی ، عیلام‌شناس برجسته و نخستین مترجم فارسی منشور کوروش از زبان بابلی نو، با دهه‌ها کوشش در خوانش متون میخی و ترجمه لوح‌های تخت جمشید، سهمی ماندگار در زنده‌کردن حافظه مکتوب ایران باستان بر جای گذاشت. عبدالمجید ارفعی درحالی آخرین زمستان خود را در ۸۶ سالگی پشت سر گذاشت که در حسرت بازگشت و خوانش الواح هخامنشی ماند که بخشی از آن هنوز در آمریکاست.

به گزارش ایسنا، پروفسور عبدالمجید ارفعی، پژوهشگر برجسته زبان‌های باستانی و از واپسین کتیبه‌خوانان خط میخی عیلامی در جهان، ششم اسفند ۱۴۰۴ چشم از جهان فروبست؛ چهره‌ای که نام او با عیلام‌شناسی، ترجمه استوانه کوروش و خوانش لوح‌های گِلی تخت‌جمشید گره خورده است. درگذشت او نه‌تنها ضایعه‌ای برای جامعه دانشگاهی، بلکه فقدانی جدی برای میراث فرهنگی و زبان‌های باستانی ایران به شمار می‌رود.

ارفعی در ۹ شهریور ۱۳۱۸ در گنوی بندرعباس زاده شد و از همان سال‌های جوانی مسیر دشوار و تخصصی زبان‌های باستانی را برگزید؛ حوزه‌ای که نیازمند سال‌ها ممارست در خوانش متون میخی، شناخت زبان‌های اکدی و عیلامی و تسلط بر تاریخ و فرهنگ بین‌النهرین است. او به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین متخصصان ایرانی در زبان‌های اکدی (بابلی نو) و عیلامی بدل شد و در شمار معدود پژوهشگرانی قرار گرفت که توانایی خواندن و ترجمه مستقیم متون میخی عیلامی را داشتند.

ارفعی در خانواده‌ای ریشه‌دار از خطه لارستان فارس پرورش یافت؛ خانواده‌ای که دلبستگی به ایران و فرهنگ آن در تار و پودش جاری بود. پدرش، میرعبدالله ارفعی، شیفتگی خاصی به هویت ایرانی داشت و همین دلبستگی، در شکل‌گیری شخصیت علمی فرزندش بی‌تأثیر نبود. او کودکی و نوجوانی را در بندرعباس و یزد گذراند و سپس همراه خانواده به تهران آمد. تحصیل در دبیرستان‌های منوچهری و البرز و بعد ورود به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، مسیر علمی او را روشن‌تر کرد.

مطالعه آثار چهره‌هایی چون «ابراهیم پورداود» جرقه علاقه جدی به ایران باستان را در ذهن او افروخت. در ادامه، با تشویق و راهنمایی استادانی همچون «پرویز ناتل خانلری» و نیز عیلام‌شناس نامدار «ریچارد هلک» (۱۳۴۴ خورشیدی) راهی ایالات متحده آمریکا شد و بیش از هشت سال در دانشگاه شیکاگو به مطالعه و پژوهش در حوزه زبان‌های اکدی و عیلامی پرداخت. نبوغ و پشتکار او چنان بود که استادانش آینده‌ای درخشان برایش پیش‌بینی می‌کردند. ارفعی پس از دفاع از رساله دکتری خود، در سال ۱۳۵۳ به ایران بازگشت و دانسته‌هایش را در خدمت پژوهش‌های ملی قرار داد.

با وجود سال‌ها زندگی در تهران، لهجه و گویش لارستانی او همچنان زنده و پویا باقی ماند. ارفعی به گویش اچُمی (لارستانی) سخن می‌گفت و در پاسداشت این میراث زبانی نیز کوشا بود. او باور داشت زبان‌های بومی، ادامه همان ریشه‌های کهنی‌اند که در متون باستانی جست‌وجو می‌کند. حضورش در آیین‌های فرهنگی لارستان با پوشش محلی، نشانی از همین پیوند عمیق با زادبوم بود.

دانش گسترده او از تاریخ و فرهنگ میان‌رودان (بین‌النهرین) باستان، به ترجمه‌هایش عمق و دقتی کم‌نظیر می‌بخشید؛ ترجمه‌هایی که صرفاً برگردان واژه‌ها نبود، بلکه بازسازی زمینه‌های تاریخی، اداری و فرهنگی متون کهن را نیز دربر می‌گرفت.

یکی از مهم‌ترین عرصه‌های فعالیت علمی ارفعی، همکاری در خوانش و ترجمه بخشی از لوح‌های گِلی به‌دست‌آمده از تخت جمشید بود. این لوح‌ها که عمدتاً به زبان عیلامی و به خط میخی نگاشته شده‌اند، اسناد اداری دوره هخامنشی را دربر دارند و اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار اقتصادی، نظام توزیع، نیروی کار و سازمان اداری شاهنشاهی هخامنشیان ارائه می‌کنند.

ترجمه و تحلیل این الواح، نه‌تنها به روشن‌تر شدن سازوکارهای درونی دولت هخامنشی کمک کرد، بلکه جایگاه زبان عیلامی را به‌عنوان یکی از زبان‌های رسمی و اداری آن دوره برجسته ساخت. ارفعی، در بازخوانی این اسناد سهم قابل توجهی داشت و به تداوم عیلام‌شناسی در ایران یاری رساند.

نام عبدالمجید ارفعی بیش از هر چیز با ترجمه مستقیم استوانه کوروش پیوند خورده است. او نخستین پژوهشگری است که متن این اثر را از زبان اصلی، یعنی بابلیِ نو، به فارسی ترجمه کرد؛ اثری که در جهان با عنوان «Cyrus Cylinder» شناخته می‌شود و به کوروش بزرگ نسبت داده می‌شود.

ترجمه ارفعی از این متن، با تکیه بر خوانش دقیق واژگان اکدی و در نظر گرفتن بستر تاریخی سقوط بابل، کوشید تصویری علمی و مستند از مضمون این کتیبه ارائه دهد؛ رویکردی که آن را از بسیاری بازگویی‌های غیرتخصصی متمایز می‌کرد. او در این ترجمه، بر اهمیت تحلیل زبان‌شناختی و پرهیز از تفسیرهای ایدئولوژیک تأکید داشت.

او همچنین در روند بازگشت بخشی از این گل‌نبشته‌ها، که دهه‌ها پیش برای مطالعه به دانشگاه شیکاگو منتقل شده و به امانت سپرده شده بود، کوششی پیگیرانه داشت و با اعتبار علمی خود در این مسیر اثرگذار بود.

نتیجه آن کوشش، کتاب‌ سه‌جلدی «گل‌نبشته‌های باروی تخت‌جمشید» است که با ترجمۀ او در سال ١٣٨٧ از سوی انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی منتشر شد.

تلاش‌های چند دهه‌ای این پژوهشگر برجسته بی‌پاسخ نماند. ارفعی در سال ۱۳۹۴ جایزه «سرو ایرانی» را در حوزه میراث فرهنگی به‌عنوان یک عمر کوشش فرهنگی دریافت کرد.

همچنین در خرداد ۱۴۰۱، در پنجمین مراسم «تماشای خورشید» که از سوی کمیسیون ملی یونسکو در ایران با مشارکت موزه ملی ایران برگزار شد، نشان «خورشید یونسکو» به همراه نشان ایکوم (کمیته ملی موزه‌ها در ایران) به او اهدا شد؛ نشانی که بیانگر جایگاه رفیع او در پاسداشت میراث فرهنگی بود.

زندگی علمی ارفعی تنها به کلاس و کتابخانه محدود نبود. او با حضور فعال در نشست‌های فرهنگی، و با تأکید مداوم بر شناخت ریشه‌های تاریخی ایران، نوعی زیست فرهنگی را نمایندگی می‌کرد؛ زیستی که در آن علم، هویت و مسئولیت اجتماعی در هم تنیده‌اند.

عبدالمجید ارفعی را باید از آخرین بازماندگان نسلی دانست که با تکیه بر دانش عمیق زبان‌شناسی تاریخی، پلی میان متون خاموش هزاران‌ساله و جامعه امروز برقرار کردند. در روزگاری که شمار متخصصان خط میخی عیلامی در جهان بسیار اندک است، فقدان او، که عمر خویش را وقف خواندن صدای خاموش لوح‌های گِلی کرد، خلائی جدی در حوزه عیلام‌شناسی به‌جا می‌گذارد.

ارفعی تا واپسین روزهای زندگی خود مصرانه پیگیر بازگشت باقی ماندۀ الواح هخامنشی بود، که امانت به موسسه شرق‌شناسی شیکاگو سپرده شده بود. او پس از استرداد بخشی از این گل نبشته‌ها به ایران در سال ۱۴۰۲، از آن موسسه که برخلاف توافق و تعهدی خود در استرداد و انتشار مستندات و مطالعات الواح هخامنشی رفتار کرده بود، زبان به گله گشود. قرار بود ارفعی برای بازگرداندن باقی‌مانده الواح به آمریکا برود اما استرداد باقی‌مانده الواح به ایران و انجام سفر هیأت کارشناسی ایران به آمریکا با پیچش‌های سیاسی، ‌ ممانعت‌ها و محدودیت‌هایی مواجه شد.

علی دارابی، قائم مقام وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و معاون میراث فرهنگی کشور، در پیامی ضایعه درگذشت استاد عبدالمجید ارفعی را به جامعه فرهنگی کشور تسلیت گفت.

افراشته قامت برای تبیین پیشینه هویتی و تاریخی ایران‌زمین

سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی با صدور پیامی این ضایعه را به جامعه علمی و فرهنگی کشور تسلیت گفت و تاکید کرد: نام و میراث علمی استاد ارفعی در حافظه تمدنی ایران ماندگار خواهد ماند.

در متن پیام سیدرضا صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آمده است: «درگذشت اندوه‌بار استاد فرهیخته و ایران‌شناس نامدار، زنده‌یاد دکتر عبدالمجید ارفعی، موجب تألم و تأثر عمیق جامعه علمی، فرهنگی و دوستداران میراث تمدنی ایران شد.

آن فقید سعید، با سال‌ها مجاهدت علمی، تتبع روشمند و پژوهش‌های بنیادین در حوزه مطالعات تاریخی و فرهنگی، به‌ویژه در عرصه شناخت و تبیین پیشینه هویتی و تاریخی ایران‌زمین، نقشی تعیین‌کننده در تعمیق آگاهی عمومی و ارتقای سرمایه نمادین دانش ایران‌شناسی ایفا کرد. آثار و تحقیقات ایشان، به‌ مثابه اسنادی معتبر و مرجع، سهمی ماندگار در بازخوانی لایه‌های تمدنی ایران و تحکیم پیوند نسل امروز با ریشه‌های کهن فرهنگی این سرزمین دارد.

بی‌تردید، فقدان این چهره برجسته علمی، ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر برای جامعه پژوهشی کشور و حوزه مطالعات میراث‌فرهنگی است؛ لیکن میراث فکری و دستاوردهای علمی وی همچنان چراغ راه محققان، دانشجویان و علاقه‌مندان به تاریخ و تمدن ایران خواهد بود و نام نیک او در سپهر فرهنگ و دانش این مرز و بوم جاودانه خواهد ماند.

اینجانب ضمن ابراز همدردی، این ضایعه تأسف‌بار را به خانواده گرامی آن مرحوم، جامعه علمی و فرهنگی کشور و عموم ارادتمندان تسلیت عرض کرده و از درگاه خداوند متعال برای آن فقید سعید، رحمت و مغفرت واسعه الهی و برای بازماندگان صبر و اجر مسئلت می‌کنم.»

سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز در پیامی این چنین تسلیت گفت: «درگذشت استاد عبدالمجید ارفعی، پژوهشگر برجسته زبان‌های باستانی اکدی و ایلامی و از واپسین مترجمان خط میخی ایلامی در جهان، ضایعه‌ای سنگین برای جامعه علمی و میراث‌پژوهی کشور است.

استاد ارفعی از دانشمندانی بود که دانش تخصصی او صرفاً در چارچوب آموزش و پژوهش محدود نماند، بلکه به صیانت و بازخوانی بخشی از کهن‌ترین لایه‌های هویت تاریخی ایران انجامید.

سال‌ها تحقیق، ترجمه و تتبع در متون باستانی، جایگاه او را در میان ایران‌شناسان و زبان‌شناسان تاریخی تثبیت کرد و نامش را با احیای متون ایلامی و تداوم دانش خوانش خط میخی در ایران پیوند زد.

اینجانب این فقدان را به جامعه علمی کشور، پژوهشگران حوزه ایران باستان، شاگردان و خانواده محترم ایشان تسلیت می‌گویم و از درگاه خداوند متعال برای آن استاد فرهیخته، رحمت و آرامش ابدی و برای بازماندگان، صبر و بردباری خواستارم.»

دکتر علی اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی نیز با صدور پیامی درگذشت ایران‌پژوه برجسته، استاد عبدالمجید ارفعی را تسلیت گفت.

در پیام تسلیت صالحی آمده است: «درگذشت استاد فرهیخته و ایران‌پژوه برجسته، زنده‌یاد عبدالمجید ارفعی، اندوهی عمیق برای جامعه علمی و فرهنگی کشور رقم زد؛ اندوهی که تنها از فقدان یک استاد  نیست، بلکه از خاموشی یکی از واپسین پاسداران زبان‌ها و میراث مکتوب باستانی این سرزمین حکایت دارد.

آن بزرگ‌مرد دانش، عمر گرانمایه خویش را وقف خواندن، فهمیدن و فهماندن صدای نیاکان این خاک کرد. سال‌ها پژوهش خستگی‌ناپذیر در حوزه زبان‌های اکدی و ایلامی و تلاش برای گشودن راز کتیبه‌ها و گل‌نوشته‌های کهن، نام او را به عنوان یکی از ستون‌های استوار ایران‌شناسی در روزگار ما ثبت کرد. ترجمه استوانه کوروش و دیگر متون باستانی، تنها یک کار علمی نبود؛ پلی بود میان امروز ما و حافظه تاریخی چند هزار ساله ایران‌زمین.

استاد ارفعی نه‌تنها پژوهشگری کم‌نظیر، که آموزگاری دلسوز و فروتن بود؛ انسانی که دانش را امانتی ملی می‌دانست و آن را بی‌دریغ در اختیار شاگردان و علاقه‌مندان قرار می‌داد.

حضور او یادآور این حقیقت بود که هویت یک ملت، در گرو پاسداشت زبان، تاریخ و اسناد مکتوب آن است.

فقدان چنین چهره‌ای، خلأیی بزرگ در سپهر علمی کشور برجای می‌گذارد، اما آثار، ترجمه‌ها و شاگردانی که پرورش داد، همچنان چراغ راه آیندگان خواهد بود. بی‌تردید نام و یاد او در حافظه فرهنگی ایران باقی خواهد ماند و تلاش‌هایش در پاسداری از میراث باستانی این سرزمین، ماندگار خواهد بود.

اینجانب این ضایعه دردناک را به جامعه دانشگاهی و پژوهشی کشور، ایران‌شناسان،   ایران دوستان، شاگردان و دوستداران آن استاد فقید و به همه ایرانیان دلبسته به تاریخ و تمدن این سرزمین تسلیت عرض می‌کنم.روحش شاد، یادش گرامی و راهش پررهرو باد.»

علی دارابی، قائم مقام وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و معاون میراث فرهنگی نیز در پیام تسلیتی گفت: «درگذشت استاد فرهیخته و پژوهشگر نام‌آور، جناب آقای دکتر عبدالمجید ارفعی، موجب تأثر و اندوه عمیق جامعه علمی، فرهنگی و دوستداران میراث تمدنی ایران شد.

این چهره ماندگار عرصه ایران‌شناسی و ایلام‌شناسی، با سال‌ها تلاش خستگی‌ناپذیر در حوزه رمزگشایی و تبیین متون باستانی، نقشی بی‌بدیل در شناساندن ابعاد درخشان تاریخ و تمدن کهن ایران ایفا کرد.

تجلیل از مقام علمی و فرهنگی آن مرحوم در سومین دوره «چهره‌های ماندگار میراث فرهنگی» که به همت معاونت میراث فرهنگی کشور برگزار شد، گواهی روشن بر جایگاه رفیع و نقش اثرگذار ایشان در پاسداشت و اعتلای میراث فرهنگی و تمدنی ایران بود؛ نکوداشتی که امروز بیش از پیش ارزش و اهمیت خدمات صادقانه و ماندگار آن استاد فقید را یادآور می‌شود.

فقدان این دانشمند وارسته، ضایعه‌ای بزرگ برای جامعه علمی کشور و همه علاقه‌مندان به فرهنگ و تمدن ایرانی است. اینجانب ضمن ابراز همدردی، این مصیبت را به خانواده مکرم، شاگردان و همکاران ایشان و عموم پژوهشگران عرصه میراث فرهنگی تسلیت عرض نموده، از درگاه خداوند متعال برای آن فقید سعید، رحمت واسعه الهی مسئلت دارم.»

کاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی نیز پیام تسلیتی صادر کرد که در متن آن آمده است: «فقدان ایلام‌شناس برجسته و استاد بی‌همانند فرهنگ و زبان‌های باستانی و مترجم خطّ میخیِ ایلامی، جناب آقای دکتر عبدالمجید ارفعی مایۀ تأسّف و اندوه بی‌پایان شد.

ترجمۀ «گل‌نبشته‌های باروی تخت‌جمشید» در قالب کتاب‌ سه‌جلدی در سال ١٣٨٧ و نیز «فرمان کوروش بزرگ» در سال ١٣٨٩ که از سوی انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی منتشر شد، یکی از فراوان‌خدمات این ایران‌شناس فقید به میهن‌ ماست.

اینجانب درگذشت استاد ارفعی را به خانواده، دوستان، شاگردان و جامعۀ باستان‌پژوهی و زبان‌شناسی ایران تسلیت می‌گویم و آرامش روان‌ او را از درگاه پروردگار مسئلت می‌کنم.»