متأسفانه در میان مراجعین ، گروه سنی نوجوانان و جوانان بیشترین آمار مبتلایان را تشکیل می‌دهند و استان فارس نیز از این قاعده مستثنی نیست

فاطمه مقدم – شهر مردم

سال‌هاست که تصویر غالب از HIV در ایران با اعتیاد تزریقی و سرنگ‌های مشترک گره خورده است؛ تصویری که امروز دیگر با واقعیت‌های اپیدمی همخوانی ندارد. تازه‌ترین آمارهای وزارت بهداشت نشان می‌دهد که مسیر انتقال این ویروس در کشور به شکل محسوسی تغییر کرده و روابط جنسی محافظت‌نشده اکنون به مهم‌ترین راه انتقال HIV تبدیل شده است؛ تغییری که می‌تواند یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظام سلامت در سال‌های آینده باشد.

بر اساس آمار رسمی وزارت بهداشت، تاکنون ۲۵ هزار و ۸۷۰ نفر مبتلا به HIV در ایران شناسایی شده‌اند که از این میان ۲۱ هزار و ۱۲۷ نفر تحت خدمات مراقبتی قرار دارند و ۲۰ هزار و ۲۶۴ نفر نیز درمان دریافت می‌کنند؛ با این حال، آنچه بیش از تعداد مبتلایان اهمیت دارد، تغییر الگوی انتقال بیماری است. در شش‌ماهه نخست سال گذشته، تنها هفت درصد موارد جدید ابتلا از طریق استفاده مشترک از سرنگ در میان مصرف‌کنندگان مواد مخدر ثبت شده، در حالی که ۶۴ درصد موارد از طریق روابط جنسی منتقل شده است؛ آماری که از جابه‌جایی کانون اپیدمی از گروه‌های پرخطر سنتی به جامعه‌ای گسترده‌تر حکایت دارد روشن است که این تغییر، کنترل بیماری را نیز پیچیده‌تر می‌کند.

از سوی دیگر بنا بر آنچه دکتر وحید جهانمیری‌نژاد، پزشک و فعال حوزه پیشگیری از بیماری‌های آمیزشی  به «شهر مردم» می‌گوید بسیاری از مبتلایان از طریق آمیزش‌های جنسی سال‌ها پس از ابتلا از بیماری خود آگاه می‌شوند و همین موضوع فرصت طلایی برای تشخیص زودهنگام و جلوگیری از انتقال ویروس را از بین می‌برد؛ در چنین شرایطی، شکل‌گیری «اپیدمی خاموش» بیماری ایدز محتمل تر می شود

اپیدمی خاموش HIV  زیر پوست جامعه در حال گسترش است

دکتر وحید جهانمیری‌نژاد، پزشک و فعال حوزه پیشگیری از بیماری‌های آمیزشی، در گفتگو با «شهر مردم» در خصوص تغییر الگوهای انتقال ویروس ایدز با اشاره به تغییر ماهیت انتقال این بیماری، اظهار کرد: منظور ما از «الگوی انتقال» روند کلی انتقال در جامعه و به عبارتی شایع‌ترین راه ابتلا به آن است، اگرچه رابطه جنسی همواره شایع‌ترین راه انتقال در جهان بوده است، اما در جوامع مختلف گهگاه سایر راه‌ها، به اصلی‌ترین راه انتقال بدل شده‌اند؛ الگوی انتقال در نخستین سال‌های ورود این بیماری به ایران در دهه ۶۰ شمسی عمدتاً از طریق خون و فرآورده‌های خونی بود، اما از سال ۷۶ شمسی به این سو، حتی یک مورد انتقال از طریق خون گزارش نشده و این مسیر در ایران به‌طور کامل کنترل شده است.

جهانمیری‌نژاد همچنین خاطرنشان کرد: انتقال از مادر به جنین نیز به‌خوبی مدیریت شده است، به‌گونه‌ای که موارد بسیار معدود نوزادان مبتلا به HIV تنها در گروه‌های بسیار آسیب‌پذیر و خارج از دسترس سیستم‌های حمایتی مشاهده می‌شود.

ابتلا در نوجوانی، تشخیص در جوانی

وی در ادامه به تغییر الگوی انتقال در دهه‌های اخیر اشاره کرد و گفت: در دهه ۷۰ تا اواخر دهه ۸۰، الگوی غالب انتقال از طریق سرنگ‌ها و وسایل تزریق مشترک بود، در آن دوران، آمار مبتلایان در شیراز حدود ۴۰ درصد و در سطح کشور ۲۳ درصد بود که بسیار بالاتر از میانگین جهانی بود، اما با اجرای برنامه‌های کاهش آسیب توسط وزارت بهداشت، سازمان بهزیستی و سازمان زندان‌ها و ایجاد مراکز گذری (DIC)، شاهد کاهش چشمگیر انتقال از طریق تزریق و کنترل این پدیده بودیم و در حال حاضر، رابطه جنسی به شایع‌ترین راه انتقال تبدیل شده است.

فعال حوزه پیشگیری از بیماری‌های آمیزشی، با هشدار نسبت به تغییر الگوی انتقال HIV در کشور، بر ضرورت جدی گرفتن برنامه‌های کنترلی تأکید کرد و با اشاره به دشواری‌های کنترل HIV از طریق روابط جنسی در مقایسه با سایر الگوهای انتقال، بیان کرد: در شیوه انتقال جنسی، ما با گروه هدف مشخص و محدودی روبرو نیستیم؛ به همین دلیل، مهار این روند به مراتب دشوارتر است.

دکتر جهانمیری‌نژاد در پاسخ به این پرسش که آیا افزایش انتقال جنسی به معنای ورود HIV به جمعیت عمومی است، توضیح داد: در مباحث اپیدمیولوژیک، واژه «جمعیت عمومی» زمانی به کار می‌رود که بیش از یک درصد از افراد جامعه به این بیماری مبتلا باشند و با توجه به جمعیت ۹۰ میلیونی کشور، این عدد معادل ۹۰۰ هزار نفر است، در حالی که آمار شناسایی‌شده در حال حاضر شامل چند ده هزار نفر است، بنابراین از نظر علمی هنوز با این شاخص فاصله داریم.

وی در عین حال تأکید کرد: اما این گزاره که احتمال ابتلا در روابط جنسی خارج از چارچوب افزایش یافته، کاملاً درست است؛ متأسفانه در میان مراجعین ما، گروه سنی نوجوانان و جوانان بیشترین آمار مبتلایان را تشکیل می‌دهند و استان فارس نیز از این قاعده مستثنی نیست.

این پزشک فعال در حوزه ایدز با بیان یک واقعیت نگران‌کننده افزود: بسیاری از افرادی که در سنین جوانی تشخیص بیماری دریافت می‌کنند، در واقع در دوره نوجوانی مبتلا شده‌اند؛ ما بیمارانی ۲۰ یا ۲۲ ساله داشته‌ایم که بدون هیچ سابقه اعتیاد، تنها از طریق ارتباط جنسی مبتلا شده‌اند و بررسی شمارش گلبول‌های سفید (CD4)  این افراد نشان می‌دهد که سیستم ایمنی آن‌ها به‌شدت تضعیف شده و تشخیص متخصصان عفونی حاکی از آن است که ابتلا، ۷ تا ۸ سال پیش رخ داده؛ یعنی زمانی که بیمار یک نوجوان بوده و اولین روابط جنسی خود را تجربه کرده است.

دکتر جهانمیری‌نژاد در ادامه با اشاره به اینکه بسیاری از مبتلایان، افرادی با زندگی عادی و در چارچوب خانواده هستند، تصریح کرد: بسیاری از این افراد به دلیل تابوهای اجتماعی، حتی قادر نیستند موضوع را با خانواده خود در میان بگذارند، خوشبختانه به دلیل اصل رازداری و محرمانه بودن فرآیند درمان در ایران، خدمات رایگان به آن‌ها ارائه می‌شود و با دریافت دارو، بیماری کنترل شده است و فرد می‌تواند زندگی عادی خود را ادامه دهد؛ ضمن اینکه بیماری در این وضعیت، دیگر قابل انتقال نخواهد بود.

زنگ خطر افزایش امار ابتلای زنان به اچ‌آی‌وی

وی با اشاره به اینکه با چرخش الگوی انتقال به سمت روابط جنسی، زنان بیش از گذشته در معرض آسیب قرار گرفته‌اند، گفت: وقتی الگوی انتقال به سمت رابطه جنسی می‌رود، روز به روز تعداد زنان مبتلا افزایش می‌یابد و این موضوع در ایران به‌وضوح قابل مشاهده است؛ اگر تا اواخر دهه ۸۰، حدود ۹۰ درصد جمعیت مبتلایان را مردان تشکیل می‌دادند، از آن دهه به بعد و با تغییر الگوی انتقال به سمت انتقال جنسی، سال به سال به تعداد زنان مبتلا افزوده شده است و دلیل این مسئله نیز کاملاً علمی و طبیعی است، چرا که زنان در بیماری‌های آمیزشی آسیب‌پذیرتر هستند و با وجود آنکه رفتارهای پرخطر در میان مردان رایج‌تر است، آمارهای جهانی HIV نیز نشان می‌دهد ۵۱ درصد مبتلایان را زنان و ۴۹ درصد را مردان تشکیل می‌دهند؛ بنابراین عجیب نیست که در چند دهه آینده، تعداد زنان مبتلا از مردان پیشی بگیرد.

این فعال حوزه پیشگیری هشدار داد: مسئله اصلی این است که چه درصدی از جامعه آموزش‌های لازم را برای مراجعه به‌موقع به پزشک دیده‌اند؟ ما با یک اپیدمی خاموش روبرو هستیم که زیر پوست جامعه در حال گسترش است و اگر برنامه‌های کنترلی و آموزشی جدی نداشته باشیم، بعید نیست که یک دهه آینده با شوک آماری مشابه آنچه در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ با افزایش مبتلایان تزریقی تجربه کردیم، مواجه شویم و دوباره در برابر واقعیت غافلگیر شویم.

دکتر جهانمیری‌نژاد در بخش دیگری از این گفتگو، گام نخست برای متوقف کردن الگوی فعلی انتقال را اجرای برنامه استراتژیک کنترل عفونت HIV دانست که به‌رغم تدوین، همچنان روی کاغذ باقی مانده است.

وی تصریح کرد: در این برنامه، آموزش و اطلاع‌رسانی اولویت نخست است و طبق پیش‌بینی‌ها، باید میلیون‌ها دانش‌آموز، دانشجو، سرباز و  تحت آموزش‌های پیشگیرانه قرار می‌گرفتند، این در حالی است که به جز فعالیت‌های پراکنده سازمان‌های مردم‌نهاد در شبکه‌های اجتماعی، این حوزه در سطح رسمی تقریباً فراموش شده است.

این متخصص با تأکید بر نقش بی‌بدیل شبکه‌های اجتماعی در وضعیت کنونی، خاطرنشان کرد: این پلتفرم‌ها در حال حاضر جُور اطلاع‌رسانی رسمی را می‌کشند، اگرچه ممکن است گاهی اطلاعات غیردقیق نیز منتشر شود، اما گفت‌وگوهای اجتماعی شکل‌گرفته درباره HIV و HPV، تا حد زیادی خلأ کم‌کاری‌های دولتی را پر کرده است؛ در همین زمینه، میشل سیدیبه، مدیر اجرایی UNAIDS نیز گفته است: « پتانسیل فناوری‌های جدید برای جان‌بخشی دوباره به جنبش مقابله با ایدز کاملاً روشن است. ما به چیزی کمتر از یک انقلاب در پیشگیری از HIV نیاز نداریم؛ انقلابی که رسانه‌های اجتماعی و فناوری موبایل در قلب آن قرار داشته باشند.»

وی در ادامه با انتقاد از عملکرد محیط‌های علمی چه آموزش و پرورش و چه دانشگاه در زمینه آموزش‌ها در مورد این بیماری گفت: دانشگاه‌ها نیز در زمینه اجرای برنامه‌های آموزشی بسیار کم‌کارند، به جز دانشگاه‌های تهران، علوم پزشکی شیراز و شهید بهشتی، سایر دانشگاه‌ها برنامه‌های جدی و مستمری برای آموزش در زمینه ایدز ندارند.

خطر نادیده گرفتن گروه‌های پرخطر و انکار واقعیت

دکتر جهانمیری‌نژاد با هشدار نسبت به افزایش روند ابتلا از طریق روابط جنسی محافظت‌نشده، به‌ویژه در میان مردانی که با همجنس رابطه دارند، افزود: طبق آمارهای جهانی، احتمال انتقال HIV در این الگوی ارتباطی تا ۲۶ برابر روابط جنسی متعارف است و آنچه ما در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ به عنوان یک اپیدمی متمرکز جستجو می‌کردیم، اکنون به سمت این گروه‌ها در حال حرکت است.

این فعال حوزه پیشگیری ضمن رد کلیشه‌های نادرست درباره گروه‌های درگیر، خاطرنشان کرد: این تصور که افراد درگیر در این الگوها، صرفاً متعلق به گروهی خاص و جدا از جامعه هستند، اشتباه است، بسیاری از مراجعین ما که در این دسته قرار می‌گیرند، خود دارای زندگی زناشویی و فرزند هستند؛ اگر این واقعیت‌ها را انکار کنیم و برنامه‌های کنترلی هدفمند نداشته باشیم، آمار مبتلایان با سرعتی غیرقابل‌کنترل افزایش خواهد یافت.

وی تاکید کرد: زمانی که می‌گوییم اچ‌آی‌وی از طریق رابطه جنسی منتقل می‌شود به هیچ وجه منظورمان تنها رابطه‌های خارج از چهارچوب زناشویی نیست، اغلب زنانی که در دهه 70 و 80 مبتلا شدند از همسران خود که معتاد تزریقی بودند، ایدز گرفته بودند.

دکتر جهانمیری‌نژاد در بخش پایانی سخنان خود، هم‌زمانی سایر عفونت‌های آمیزشی با HIV را یک زنگ خطر جدی خواند و تصریح کرد: فردی که به یک عفونت آمیزشی درمان‌نشده مبتلاست، به‌مراتب بیشتر در معرض خطر ابتلا به HIV قرار دارد؛ در واقع، بی‌توجهی به درمان این عفونت‌ها در افرادی که روابط متعدد دارند، چرخه انتقال HIV را به سرعت گسترش می‌دهد.

وی با اشاره به وضعیت نگران‌کننده HPV در کشور افزود: از میزان گسترش آمار HPV در جامعه می‌توانیم حدس بزنیم که تا چه اندازه شاهد شیوع عفونت‌های آمیزشی درمان‌نشده در کشور هستیم، متأسفانه آقایان کمتر از خانم‌ها برای پیگیری و درمان بیماری‌های آمیزشی به مراکز تخصصی مراجعه می‌کنند؛ تداوم این رفتار، در نهایت کل چرخه انتقال را تسریع می‌کند و مهار اپیدمی را دشوارتر می‌سازد.