تنها لکه ماندگار زاگرس در دل کلانشهر شیراز در حال محو شدن

فاطمه مقدم – شهر مردم

نخستین نشست کارگروه «حکمرانی آب و محیط‌زیست» اندیشکده حکمرانی و قانون‌گذاری فارس، با محوریت تحقق شعار «گذار از حکومتداری به حکمرانی داده‌محور»، در ساختمان مدیریت دانشگاه شیراز برگزار شد. این نشست با همکاری کارگروه آب و محیط‌زیست اندیشکده حکمرانی فارس و مرکز نظریه‌پردازی، نقد و مناظره دانشگاه شیراز و با حضور جمعی از اعضای هیئت‌علمی دانشگاه شیراز و فعالان حوزه محیط‌زیست برگزار شد.

در این نشست، چالش‌های کلان زیست‌محیطی استان فارس با رویکردی ایده‌محور و مبتنی بر داده‌های واقعی مورد بررسی قرار گرفت و موضوع کوهسار شیراز، ساخت‌وسازها و تغییرات ایجادشده در این پهنه طبیعی، به‌عنوان یکی از محورهای اصلی بحث مطرح شد.

کوهسار شیراز قربانی پروژه‌های عمرانی پرریسک می‌شود

دکتر شهسوار کریم‌آقایی، نماینده تشکل‌های مردم‌نهاد محیط‌زیستی، در این نشست با طرح موضوع وضعیت کوهسار و تغییرات ایجادشده در این محدوده، آن را فتح بابی برای پرداختن به دیگر مسائل محیط‌زیستی استان فارس دانست.

وی با اشاره به وسعت تقریبی سه‌هزار هکتاری کوهسار گفت: کوهستان کوهسار فقط یک ارتفاع جغرافیایی نیست، بلکه زیرساختی حیاتی برای محیط‌زیست، اقلیم و هویت شیراز محسوب می‌شود.

به گفته کریم‌آقایی، این پهنه ارزشمند که در بالادست بزرگراه‌های شهید سلیمانی و آیت‌الله حائری و در میان محلات پرجمعیتی مانند رکن‌آباد، جوادیه، منصورآباد، دینکان، محمودآباد، نیایش، چوگیا و وابیوردی قرار گرفته، بیش از هر زمان دیگری نیازمند حفاظت دقیق و علمی است، نه اجرای پروژه‌های عمرانی پرریسک.

وی درباره اقداماتی که در کوهسار در حال انجام است نیز گفت: آنچه در این محدوده در حال وقوع است، بیش از آنکه به ساماندهی و بهسازی شباهت داشته باشد، می‌تواند بسترساز تغییر کاربری‌های آینده و گرفتارشدن کوه در یک «تله زیرساختی» باشد.

کریم‌آقایی افزود: جاده‌کشی‌های طولانی، نصب صدها ستون بتنی سنگین و سپس مطرح‌شدن ضرورت برق‌رسانی و آبیاری فضای سبز، پرسش‌های جدی درباره منطق و پیامدهای این اقدامات ایجاد کرده است.

صدای کوهسار باشید!

این فعال محیط‌زیست با اشاره به هشدار نهادهای تخصصی درباره شرایط کوهسار اظهار کرد: سازمان زمین‌شناسی، شرکت آب منطقه‌ای، منابع طبیعی و محیط‌زیست، همگی نسبت به حساسیت ژئوتکنیکی این کوهستان هشدار داده‌اند.

به گفته وی، هرگونه خاک‌برداری، تعریض مسیر، بارگذاری جدید یا تغییر در الگوی زهکشی طبیعی می‌تواند تعادل زمین را برهم بزند.

کریم‌آقایی همچنین درباره ایجاد بام سبز مصنوعی در کوهسار هشدار داد و گفت: چنین اقداماتی می‌تواند اکوسیستم فعال و طبیعی این کوهستان را تحت تأثیر قرار دهد، این کوهستان برای شیراز صرفاً یک چشم‌انداز زیبا نیست؛ بلکه در تنظیم اقلیم محلی، کاهش گردوغبار، جذب آلاینده‌ها، تعدیل گرمای شهری و حفظ آرامش زیست‌محیطی نقش دارد.

به گفته وی، از بین رفتن این کارکردها تنها یک خسارت زیست‌محیطی نیست، بلکه می‌تواند تاب‌آوری شهری را نیز تهدید کند؛ همچنین نزدیکی این پروژه به چاه‌های آب شرب شهر، هرگونه دستکاری غیراصولی در این محدوده را به موضوعی جدی از منظر امنیت منابع آبی تبدیل می‌کند.

کریم‌آقایی در پایان با تأکید بر ضرورت حفظ کوهسار به شکل بکر و طبیعی، گفت: در این زمینه نظر کارشناسان حوزه‌های مختلف، از سازمان زمین‌شناسی گرفته تا کارشناسان محیط‌زیست، آب منطقه‌ای و آبفا، اهمیت دارد.

وی از استادان و کارشناسان محیط‌زیست حاضر در نشست نیز خواست صدای کوهسار باشند و اجازه ندهند بدون پشتوانه علمی، تصمیمی درباره این کوهستان گرفته یا اقدامی در آن انجام شود.

کوهسارآخرین لکه زاگرس در دل شیراز

دکتر حمید مصباح نیز در این نشست با اشاره به اهمیت کوهستان کوهسار شیراز گفت: پیشروی شهر شیراز با فدا کردن اکوسیستم‌های طبیعی، موجب شده است این کوهستان در میان شهر محصور شود؛ این وضعیت از یک سو فاصله میان شهروندان و محیط‌زیست را افزایش داده است و از سوی دیگر، اکوسیستم شهری را نیز تهدید می‌کند.

وی پیامد نگران‌کننده دستکاری و ساخت‌وساز در کوهسار را تهدید شاخص‌های پایداری شهری دانست و گفت: جدا از رانش زمین که می‌تواند حاصل دستکاری و ساخت‌وساز در این کوه باشد، پیامد نگران‌کننده اصلی ساخت‌وساز در اکوسیستم‌های طبیعی، تهدید پایداری اکوسیستم شهری است و این روند شیراز را از دستیابی به شهری با توسعه پایدار دور خواهد کرد.

مصباح با اشاره به موقعیت کوهسار اظهار کرد: این پهنه در محاصره شهرک‌های رکن‌آباد، جوادیه، منصورآباد و پشت مله قرار گرفته و تنها لکه ماندگار زاگرس در دل یک کلانشهر در ایران است که باقی مانده و از این منظر، ارزش بزرگ زیست‌محیطی برای شهر شیراز ایجاد کرده است.

وی ادامه داد: این تکه از زاگرس در دل شهر شیراز، از یک سو با ویژگی‌های طبیعی خود به شهروندان خدمت می‌کند، اما از سوی دیگر، به دلیل دستکاری‌هایی که در آن صورت می‌گیرد، می‌تواند برای شهر مخاطره‌آمیز باشد.

این کارشناس محیط‌زیست با اشاره به پیامدهای تعریض مسیر، بارگذاری جدید و تغییر در الگوی زهکشی طبیعی در این کوهستان گفت: این اقدامات می‌تواند تعادل زمین را در کوه برهم بزند؛ در مهندسی ژئوتکنیک، مداخله در شیب‌های حساس می‌تواند به کاهش ضریب اطمینان شیب، افزایش فشار آب منفذی و فعال‌شدن سطوح لغزش و در نهایت رانش منجر شود.

مصباح با بیان اینکه این بخش باقی‌مانده از زاگرس به‌طور کامل توسط شهر احاطه شده است، گفت: کوهسار در میان مناطق شهرداری ۲، ۳ و ۶ قرار دارد و در محدوده شهری واقع شده است، اما از نظر قانونی در حال حاضر جزو مناطق حریم شیراز به شمار می‌رود.

وی مساحت ارتفاعات کوهسار را سه‌هزار هکتار اعلام کرد و افزود: کاربری فعلی این پهنه جنگل و مرتع است و حدود ۹۰ درصد آن را منابع ملی و ۱۰ درصد آن را اراضی مستثنیات تشکیل می‌دهد.

به گفته این کارشناس محیط‌زیست، در حال حاضر منابع طبیعی طی قراردادی ۳۰ ساله، حق بهره‌برداری از این پهنه را تحت شرایط خاص در اختیار شهرداری قرار داده است، که این قرارداد از سال ۱۳۸۵ تا سال ۱۴۱۵ اعتبار دارد و بهره‌برداری از کوهستان باید در چارچوب شرایط و ضوابط تعیین‌شده انجام شود.

مصباح بهره‌برداری مجاز از کوهسار را جنگل‌کاری و درختکاری به شیوه مشارکتی عنوان کرد و گفت: این موضوعی است که فعالان محیط‌زیست نیز به دنبال آن هستند، اما نباید به بهانه آن ساخت‌وسازهای غیرمجاز انجام شود و با افزودن وزن ستون‌های بتنی، بار اضافی بر دامنه ناپایدار این کوه در دل شیراز تحمیل شود.

کوهسار هنوز هم زیستگاه گیاهان و جانوران بومی است

وی خدمات ارتفاعات شمال شیراز، از جمله کوهسار، را در حفظ تنوع زیستی پیرامون شهر مؤثر دانست و گفت: کوهسار زیستگاه گیاهان بومی است و حدود ۵۵ گونه گیاهی شامل گیاهان درختی، درختچه‌ای و علفی در آن وجود دارد؛ این پهنه همچنین زیستگاه گونه‌های جانوری مانند خرگوش و روباه است.

مصباح یکی دیگر از خدمات اکوسیستمی این پهنه را نقش آن در تنظیم منابع آب شرب شهر شیراز عنوان کرد و گفت: براساس گزارش سازمان آب، از کفترک تا جوادیه بیش از ۹۰ حلقه چاه آب آشامیدنی وجود دارد که تأمین آب شرب حدود ۸۰۰ هزار نفر از جمعیت شیراز را بر عهده دارند و یکی از منابع تأمین‌کننده آب شرب نیز در کوهستان کوهسار قرار دارد.

وی افزود: این کوهستان به دلیل نوع بارش‌ها، ساختار خاک و پوشش گیاهی، در تغذیه آبخوان شیراز نیز نقش دارد؛ همچنین با تنظیم هوای پاک، تعدیل دما و رطوبت، به دلیل اختلاف ارتفاع این پهنه با شهر، خدمات اکوسیستمی مهمی به شهروندان شیرازی ارائه می‌کند.

این کارشناس محیط‌زیست در ادامه به ظرفیت‌های گردشگری طبیعی کوهسار برای ورزش شهری و همچنین جایگاه نوستالژیک آن در خاطره شهروندان شیراز اشاره کرد و گفت: شهروندان برای دره‌های مختلف این کوهستان نام‌هایی مانند «دره پلنگی» و «دره بچه‌غولی» گذاشته‌اند و این موضوع نشان‌دهنده جایگاه کوهسار در حافظه و فرهنگ شهر است.

به گفته مصباح، کوهسار از نظر فرهنگی نیز ظرفیت مناسبی برای شهر ایجاد کرده است و از سوی دیگر، به‌عنوان یک منطقه بکر طبیعی، امکان ایجاد فضایی برای آرامش شهروندان و آموزش‌های شهروندی و محیط‌زیستی به دانش‌آموزان را، به دلیل نزدیکی به شهر، فراهم می‌کند.

فراری دادن گونه‌های جانوری از پیامدهای ساخت‌وساز در کوهساز

مصباح با اشاره به اینکه عملیات عمرانی شهرداری موجب پراکنده‌شدن حیوانات بومی و حرکت آنها به سمت کوهستان‌های اطراف شده است، گفت: اگر حفاظت از این کوهستان انجام نشود و روند ساخت‌وسازهایی مانند جاده‌کشی‌های طولانی، نصب ستون‌های بتنی و بارگذاری‌های عمرانی که در کوهسار در حال انجام است ادامه پیدا کند، با مخاطرات متعددی روبه‌رو خواهیم شد.

وی تهدید منابع آبی را یکی از این مخاطرات دانست و افزود: مجاورت پروژه با چاه‌های آب شرب شهر می‌تواند خطراتی برای منابع آب ایجاد کند؛ همچنین اختلال در نفوذپذیری خاک، تغذیه سفره‌های زیرزمینی را مختل می‌کند و زمینه برای وقوع سیلاب، فرسایش خاک، تشدید حرکات توده‌ای کوه و تولید حجم زیادی گل‌ولای فراهم می‌شود؛ گل‌ولایی که می‌تواند وارد بزرگراه‌های سلیمانی و حائری شود.

مصباح ادامه داد: مهم‌تر از همه، اگر این ساخت‌وسازها ادامه پیدا کند، زمینه برای دست‌اندازی‌های بیشتر توسط سودجویان و فراهم‌شدن بستر سوداگری و تغییر کاربری تدریجی به سمت ساخت‌وسازهای تفریحی و تجاری از طریق جاده‌کشی و برق‌رسانی به این کوهستان ایجاد خواهد شد.

وی برای حفظ کارکردهای اکوسیستمی کوهستان کوهسار و حذف مخاطرات ناشی از ساخت‌وسازهای ناپایدار، مدیریت یکپارچه این پهنه بر پایه مبانی بوم‌شناسی را ضروری دانست و گفت: اگر در حکمرانی به حرف بوم‌شناس‌ها توجه نشود، قطعاً آینده مخاطره‌آمیزی در پیش خواهیم داشت.

 ایران از هر گردنه‌ای عبور کند از گردنه تخریب محیط‌زیست نمی‌تواند بگذرد

این کارشناس محیط‌زیست در ادامه هشدار داد: اگر ایران بتواند از همه گردنه‌هایی که سد راهش است عبور کند، از گردنه تخریب محیط‌زیست نمی‌تواند عبور کند؛ چراکه آثار این تخریب بلندمدت و گاه همیشگی است و به‌راحتی قابل جبران نیست

مصباح در تبیین مدل‌های حفاظتی، دو رویکرد را مطرح کرد: نخست، حفاظت مطلق و دوم، حفاظت فعال یا هوشمند؛ در مدل دوم، حفاظت با شرط بهره‌برداری پایدار همراه است، به این معنا که بهره‌مندی از منابع منطقه، ضمن حفظ اصول اکولوژیک و توازن زیست‌محیطی، به‌صورت مدیریت‌شده انجام شود.

پیشنهاد تبدیل کوهسار به پارک حفاظت‌شده طبیعی شهری

مصباح در ادامه، طرح تبدیل کوهسار به پارک حفاظت‌شده طبیعی شهری را به‌عنوان راهکاری جایگزین به اندیشکده حکمرانی و قانون‌گذاری استان پیشنهاد کرد.

وی با تأکید بر اینکه این طرح می‌تواند راهکاری ساده، کم‌هزینه، اجرایی و سازگار با محیط‌زیست باشد، خاطرنشان کرد: این رویکرد با سیاست‌های سازمان‌های معتبر جهانی، از جمله اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN)، همسو است.

کوهسار ظرفیتی برای متمایز کردن برند شهر شیراز

دکتر فریبا وحیدزادگان، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز، نیز در این نشست با موضوع «تبیین نقش منظر طبیعی در برندسازی شهر» به بررسی مسئله برندسازی کوهسار برای شهر شیراز پرداخت.

وی با اشاره به نقش دارایی‌های منحصربه‌فرد در برندسازی گفت: برند در فارسی به یاد ترجمه شده و برندسازی نیز یادسازی ترجمه شده است؛ مفهوم برند از دهه ۱۹۹۰ میلادی از حوزه اقتصاد شهری وارد حوزه‌های محیطی شد و از این جهت اهمیت پیدا کرد که در عصری که شهرها بیش از گذشته شبیه به یکدیگر می‌شوند، دارایی‌های منحصربه‌فرد هر مکان می‌توانند برای آن قابلیت رقابت ایجاد کنند و آن را به‌عنوان مکانی متمایز و پایدار معرفی کنند.

وی ادامه داد: در دنیایی زندگی می‌کنیم که رقابت‌پذیری امری اجتناب‌ناپذیر است و شهرها و مناطق برای جذب سرمایه بیشتر با یکدیگر رقابت می‌کنند و برندهای شهری با ایجاد تصاویر ذهنی و تثبیت آنها در ذهن مخاطبان کمک می‌کنند جریان سرمایه‌گذاری به سمت یک شهر یا مکان هدایت شود؛ در واقع، شهری که تصویری پایدار در ذهن مخاطبان خود دارد، برای جذب بازارهای هدف می‌تواند مسیر کوتاه‌تری را طی کند.

وحیدزادگان با اشاره به اینکه برند مکان در واقع بر ایده یافتن یا خلق ویژگی‌های منحصربه‌فردی استوار است که یک مکان را از سایر مکان‌ها متمایز می‌کند، افزود: برای شهری با سابقه تاریخی و داشته‌های طبیعی مهمی مانند شیراز، ما با «برند‌یابی مکانی» مواجه هستیم و نیازی به برندسازی نداریم؛ برندسازی در حوزه مکان تنها ایجاد شعار و لوگو نیست، بلکه قابلیتی است که یک شهر یا مکان دارد تا به برند تبدیل شود و بتواند در رقابت جهانی باقی بماند.

این استاد دانشگاه شیراز با تأکید بر نقش برندسازی در سیاست‌گذاری شهری گفت: برندسازی در حوزه شهرها، سیاست‌گذاران شهری را به شناسایی مجموعه‌ای از ویژگی‌های یک مکان وامی‌دارد تا به واسطه آنها، تصویری مثبت و ماندگار در ذهن مخاطبان ایجاد شود؛ همان چیزی که هنگام فکر کردن به یک شهر در ذهن مخاطبان و گردشگران تداعی می‌شود، در واقع بخشی از برند آن شهر است.

وی با اشاره به هفت دسته از دارایی‌هایی که در شهرهای مختلف قابلیت ایجاد برند دارند، اظهار کرد: مناظر طبیعی و مسکونی، امکانات و زیرساخت‌ها، مشاهیر، رویدادها، غذا و خوراک، آداب و فرهنگ و همچنین سوغات و هنرهای مردمی، هفت دسته‌ای هستند که امکان تعریف برند برای شهرها را دارند.؛در حوزه رویدادها، بیشتر شهرهای جدید را شامل می‌شود و سایر موارد بیشتر مربوط به شهرهای با قدمت تاریخی است.

کوهسار برندی که قابل کپی‌برداری نیست

وحیدزادگان با اشاره به بررسی‌های انجام‌شده درباره شهر شیراز گفت: منظر طبیعی شهر، ویژگی منحصربه‌فردی است که کفه سنگینی نسبت به سایر معیارهای شهری دارد؛ شیراز یکی از معدود کلانشهرهای ایران است که همچنان آسمان آبی دارد و عنوان پایتخت محیط‌زیستی آسیا را نیز گرفته است و از سوی دیگر، ارتفاعات پیرامون شهر، از جمله کوهسار، مناظر منحصربه‌فردی برای شیراز ایجاد کرده‌اند.

وی افزود: کوهسار از نظر منظر طبیعی ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد که می‌تواند شیراز را از سایر شهرها متمایز کند؛ تمایزی که قابل کپی‌برداری نیست و شهرهای دیگر نمی‌توانند با ایجاد مشابه آن، این امتیاز را از شیراز بگیرند، از این رو، اهمیت منطقه‌ای مانند کوهسار فراتر از اهمیت طبیعی و اکولوژیک آن است و این منظر طبیعی، یک داشته خدادادی برای شهر شیراز است که قابل کپی‌برداری نیست و می‌تواند برند شهر شیراز را منحصربه‌فرد کند.

منظر شهری؛ نخستین سطح تماس گردشگر با شیراز است

این عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز با اشاره به اینکه برندسازی در طول زمان شکل می‌گیرد، گفت: اگر مسیر برندسازی منحرف شود و یک برند منفی در ذهن مخاطبان شکل بگیرد، پاک کردن آن از ذهن مخاطب کار ساده‌ای نیست و نمی‌توان آن تصویر را به‌راحتی اصلاح کرد.

وی ادامه داد: منظر شهری نیز محصول تعامل افراد و شهروندان با محیط خود در طول تاریخ است، بنابراین مناظر طبیعی که اکنون در اختیار ما و شهروندان قرار گرفته‌اند، اهمیت بسیاری دارند؛ چراکه منظر، نخستین سطح تماس افراد و گردشگران با یک شهر است.

وحیدزادگان افزود: هرکس برای نخستین‌بار شهر شیراز را می‌بیند، در وهله اول منظر آن را می‌بیند و در همین منظر شهری، فقر و غنای شهر، نحوه مدیریت شهر و حتی میزان امنیت آن برای مخاطب قابل مشاهده است؛ بنابراین بسیاری از داده‌ها در نگاه اول به مخاطب منتقل و تصویر ذهنی او را شکل می‌دهند و از این نظر، منظر شهری برای ما بسیار حائز اهمیت است.

وی با تأکید بر جایگاه کوهسار در منظر شهر شیراز گفت: پهنه کوهسار جزو معدود مناظری است که در کلانشهرهای ایران قابل مشاهده است.

وحیدزادگان در پایان ابراز امیدواری کرد که مدیران شهری شیراز این دغدغه را داشته باشند و محیط‌زیست و منظر طبیعی شیراز را به‌عنوان کفه سنگین داشته‌های شهر برای ساختن برند شهری شیراز مورد توجه قرار دهند.

گفتنی است اندیشکده حکمرانی و قانون‌گذاری فارس به‌عنوان بازوی مشورتی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، با هدف فراهم‌کردن زمینه مشارکت مستقیم نخبگان و مردم در فرآیندهای تصمیم‌سازی و قانون‌گذاری تشکیل شده است.