فاطمه مقدم – خبرنگار شهر مردم، پس از سال‌ها انتظار و پیگیری، مطالبه دیرینه زنان ایران برای دریافت گواهینامه موتورسیکلت به نتیجه رسید. زهرا بهروزآذر، معاون رئیس‌جمهور در امور زنان و خانواده، اعلام کرد که هماهنگی‌های لازم برای آغاز فرآیند اجرایی صدور این گواهینامه به‌طور رسمی نهایی شده است و اجرای آن به‌زودی آغاز خواهد شد. بهروزآذر همچنین تأکید کرد که در حال حاضر هیچ مانع قانونی برای صدور گواهینامه موتورسیکلت برای بانوان وجود ندارد.

از موتورسواری شهری زنان در دهه ۵۰ تا مسابقات موتور کراس بانوان در دهه ۸۰ 

موتورسواری زنان پیش از انقلاب اسلامی هیچ منع قانونی نداشت، اگرچه موتورسواری شهری چندان رایج نبود و عمدتاً زنان شاغل در شهربانی از موتورسیکلت استفاده می‌کردند. حتی عکسی از سال ۱۳۴۷ موجود است که زنان موتورسوار پلیس در مانوری به مناسبت روز «پلیس» در خیابان‌های تهران حضور دارند. تصاویر و فیلم‌های تاریخی دهه‌ی ۱۳۵۰ نیز نشان می‌دهند که زنان در کلان‌شهر تهران با موتورسیکلت تردد می‌کردند.

تبصره‌ای قانونی که راه موتورسواری زنان را بست 

پس از انقلاب، با تغییرات ساختار اجتماعی و فرهنگی ایران، نقش زن و جایگاه او در جامعه به‌سوی تقویت ارزش‌های سنتی و مذهبی متمایل شد و باعث شکل‌گیری فضایی محتاطانه‌تر و با محدودیت‌های فرهنگی برای حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی شد؛ فضایی که در دهه‌های بعد، با مشارکت زنان در عرصه‌های مختلف اجتماعی تغییر کرد. اما جز تغییرات فرهنگی، تمامی مناقشات درباره‌ی ممنوعیت موتورسواری زنان به یک تبصره‌ی کوتاه در «قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی» بازمی‌گشت. ماده‌ی ۲۰ مهم‌ترین تخلفات رانندگی با موتور را شرح داده و به مجازات این تخلفات و همچنین یکسان بودن قوانین عمومی حمل‌ونقل بین خودروها و موتورسیکلت‌ها پرداخته است. این ماده یک تبصره‌ی یک‌خطی دارد که می‌گوید: صدور گواهینامه رانندگی موتورسیکلت برای مردان بر عهده‌ی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران است. تأکید بر کلمه‌ی «مردان» در این تبصره و درواقع این «سکوت قانونی» از عنوان کردن نام زنان، به منزله‌ی منع تفسیر شد و موجب محرومیتی بی‌دلیل برای موتورسواری زنان شد و از آنجا که نیروی انتظامی تنها مرجع صادرکننده‌ی گواهینامه خودرو و موتورسیکلت در ایران است و بانوان برای گرفتن گواهینامه موتور نمی‌توانند به مرجع دیگری مراجعه کنند. اما این سکوت قانونی با رفتارهای عرفی و قانون‌های شرعی همراه شد.

درحالی‌که هیچ ممنوعیت شرعی برای موتورسواری زنان وجود نداشت، اما با بالا گرفتن مناقشات و اظهارنظرهای مخالف، حکم شرعی ثانویه‌ای نیز صادر شد. به این شرح: از منظر حکم اولیه، نفس عمل نشستن خانم بر زین موتور یا دوچرخه، فی‌نفسه اشکالی ندارد و مشابه نشستن بر صندلی است؛ اما از منظر حکم ثانویه، شرایط و پیامدهای جانبی می‌توانند حکم دیگری ایجاد کنند. به این ترتیب، دوچرخه‌سواری یا موتورسواری زنان در معابر عمومی، به دلیل قرار گرفتن در معرض دید نامحرمان، ممکن است با عنوان ثانوی ممنوع تلقی شود، چرا که احتمال ایجاد مفسده و باز شدن راه برای فسادهای آینده وجود دارد.

گرچه با باز شدن فضای اجتماعی پس از دولت اصلاحات در دهه ۷۰، زنان از اواخر این دهه به موتورسواری در قالب ورزش (موتور کراس) پرداختند، اما موافقت با برگزاری رسمی مسابقات قهرمانی موتورکراس بانوان نیز یک دهه به طول انجامید و بالاخره در ۸ آبان ۱۳۸۸، در پیست موتورسواری پارک کوهسار تهران، اولین دوره‌ی مسابقات قهرمانی موتورکراس بانوان ایران برگزار شد. نورا نراقی نخستین قهرمان موتور کراس زنان ایران شد.

استفاده روزمره از موتور توسط بانوان به‌صورت پراکنده، آن ‌هم در کلان‌شهرهایی چون تهران و اصفهان، از ابتدای دهه‌ی ۹۰ آغاز شد. شمار زنان موتورسوار کم بود، اما برخوردهای پلیس جدی و بازدارنده بود. در سال ۱۳۹۸، هم‌زمان با توقیف موتورسیکلت‌ها و برخورد با زنان موتورسوار، یک زن اصفهانی به دیوان عدالت اداری شکایت کرد و دیوان به نفع شاکی، رأی به لزوم صدور گواهینامه برای راکب زن داد. این حکم با امتناع نیروی انتظامی برای اجرا مواجه شد و نیروی انتظامی مدعی شد که قانون صراحتاً صدور گواهینامه موتورسیکلت را تنها برای مردان پیش‌بینی کرده و بنابراین آن‌ها تنها موظف به اعطای گواهینامه به راکبان مرد موتورسیکلت هستند. بالاخره با وجود حکم دادگاه بدوی در مورد الزام صدور گواهینامه برای این بانو، پلیس راهور در دادگاه تجدیدنظر موفق شد حکم را نقض کند. همین‌جا بود که مناقشات بر سر صدور گواهینامه موتورسوار‌ی زنان بالا گرفت. زنان معترض، این پرسش را مطرح کردند که با چه منطقی زنان می‌توانند راننده ماشین که هیچ، بلکه خلبان باشند، اما از صدور گواهینامه موتورسواری برای آنان خودداری می‌شود؟

بحث بر سر موتورسواری زنان همزمان با شدت گرفتن طرح برخورد با بی‌حجابی توسط پلیس و ایجاد گشت‌های ارشاد در خیابان‌های شهرهای مختلف ایران شدت گرفت. بالاخره، فرمانده انتظامی تهران بزرگ در تاریخ ۱۱ بهمن ۱۴۰۰، با اشاره به برخی مصادیق برخورد با تخلفات موتورسیکلت‌سواران، اعلام کرد: «کسی که گواهینامه نداشته باشد، اجازه‌ی استفاده از وسایل نقلیه، اعم از خودرو و موتورسیکلت، را ندارد و از آنجایی که تاکنون برای بانوان گواهینامه‌ای صادر نشده است، این تخلف نیز به عنوان رانندگی بدون گواهینامه برخورد خواهد شد.»

افزایش حضور زنان جوان در خیابان‌ها با موتورهای سبک و رنگی

این ممنوعیت قانونی اما توسط زنان جدی گرفته نشد و با گسترش تورم و «افزایش بهای یک خودروی راحت و ایمن، برخی زنان ترجیح دادند که کمی در باد جولان دهند و سوار بر مرکبی شوند که آنها را با سرعتی بیشتر به مقصد می‌رساند.» از همین سال کم‌کم تعداد زنان موتور سوار افزایش آرام اما مداومی داشت. بازداشت‌های خشونت‌آمیز زنان بدحجاب که منجر به کشته شدن مهسا امینی در شهریور ماه 1401 شد، اعتراضات خیابانی گسترده ای را در سراسر کشور رقم زد. پس از خوابیدن آتش اعتراضات وضعیت حجاب زنان در خیابان‌های ایران به‌طور قابل توجهی تغییر کرد. بسیاری از زنان عملاً از رعایت حجاب اجباری فاصله گرفتند همزمان تعداد زنان جوان موتور سوار رشد بسیار زیادی یافت و زنان جوان از اواخر سال 1401 به طور فراگیر به موتورسواری پرداختند در کمتر از یک سال، تعداد زنان موتورسوار آنقدر افزایش یافت که «مریم طلایی»، قهرمان موتورسواری زنان ایران، در گفت‌وگو با روزنامه «اعتماد» اعلام کرد: «موتورسواری زنان جا افتاده و دیگر کسی از دیدن یک خانم موتورسوار تعجب نمی‌کند.»

اغلب زنان موتور‌ سیکلت‌های سبک و راحتی مانند موتورهای اسکوترو اتومات را انتخاب کردند موتورهایی با رنگ‌‌بندی جذاب و زیبای و ارتفاع مناسب که به دلیل سواری راحت برای رانندگی شهری و استفاده روزمره مناسب‌تر هستند. اسکوترها معمولاً گیربکس اتوماتیک دارند که نیازی به تعویض دنده در حین رانندگی ندارد و همین باعث می‌شود حتی افراد بدون تجربه قبلی راحت‌تر کنترل کنند و خطر تصادف نیز به تبع آن برای زنانی که گواهینامه نداشتند پایین‌تر می‌آمد. البته همزمان تعداد زیادی از آموزشگاه‌ها در پایتخت و شهرهای دیگر دوره‌های آموزش رانندگی موتورسیکلت را برای بانوان علاقه‌مند برگزار کردند؛ تمامی این آموزشگاه‌ها از پلیس راهور مجوز رسمی گرفته‌ بودند چرا که پلیس معتقد بود ممنوعیت موتورسواری بانوان از مرحله‌ی دریافت گواهینامه به بعد را شامل می‌شود و برای آموزش موتورسواری به خانم‌ها هیچ منعی از نظر قانونی وجود ندارد!

رشد محسوس موتورسواری شهری توسط زنان از پاییز سال گذشته منجر به افزایش سطح مناقشه‌ی دائمی و روزمره همراه با انکار صورت مساله شد. بالاخره در 23 شهریور سال جاری سردار سید تیمور حسینی، رئیس پلیس راهور فراجا با انتقاد تند از موتورسواری زنان اعلام کرد: موتورسواری بانوان بدون گواهینامه صرفاً یک تخلف محسوب نمی‌شود بلکه یک جرم است.

مطالبه‌ای که با صبر و پایداری زنان را به نتیجه رساند

زنان ایرانی که همواره مطالبات خود را نه از مسیر تقابل مستقیم، بلکه با رویکردی نرم، آرام و هوشمندانه پیگیری کرده‌اند و در طول زمان توانسته‌اند در حرکتی پیوسته و رو به جلو مرزهای محدودکننده را جابه‌جا کند، این جرم‌انگاری (بدون ضمانت قانونی)را نیز نادیده گرفتند و به موتورسواری در خیابان‌های شهر ادامه دادند. مشابه همین الگوی مطالبه‌گری در مورد حجاب نیز داشتند، جایی که زنان با وجود محدودیت‌های قانونی و بگیر و ببندهای شدید دوسال منتهی به شهریور ۱۴۰۱، اعتراض و نقد خود را عمدتاً از طریق انتخاب حجاب حداقلی، تغییر شیوه‌ی پوشش و کنش‌های نمادین فردی نشان دادند؛ اقداماتی آرام و عمدتا غیرمستقیم که بیانگر نارضایتی و مطالبه حق انتخاب در چارچوب زندگی روزمره بود.

زنان ایران این بار نیز موفق شدند با اتکا به صبر، آگاهی و پایداری، مطالبه حق موتورسواری را به‌صورت تدریجی و مدنی پیش ببرند.کم‌کم خیابان مملو از رنگهای شاد و سرزنده موتورهای دخترانه شد موتورهای اصطلاحا پاکشتی خوشرنگی که دختران جوان با پوشش‌های روزمره، کلاه ایمنی و حرکتی مطمئن، بخشی از جریان عادی خیابان های شهرهای ایران شده‌اند. بی‌جنجال اما با تداوم و کنش آگاهانه. تصویر زنان جوان موتور سوار که عمدتا در دهه 20 و 30 زندگی خود هستند، نشانه‌ای از تغییر تدریجی در دل زندگی روزمره بود که بالاخره توانست نتیجه بدهد «بر اثر عقب صبر نوبت ظفر آید».

بالاخره پس از سال‌ها انتظار و پیگیری، گره‌ای قدیمی باز شد. صدور گواهینامه موتورسیکلت برای زنان که سال‌ها به‌عنوان مطالبه‌ای بر زمین‌مانده باقی بود، وارد مرحله اجرایی شد و هیأت دولت در ۸ بهمن ۱۴۰۴ مصوبه‌ای تصویب کرد که به‌طور مشخص فرماندهی انتظامی را مکلف به فراهم‌آوردن بستر آموزش و صدور گواهینامه برای بانوان کرده است.

معاون رئیس‌جمهور در امور زنان اعلام کرد که هماهنگی‌های لازم انجام شده و نیروی انتظامی به‌زودی فرآیند آموزش و صدور گواهینامه را آغاز می‌کند.

به گفته‌ی معاون رئیس‌جمهور در امور زنان: «منع قانونی در این زمینه وجود نداشته و صرفاً فراهم‌کردن الزامات اجرایی، از جمله تأمین مربیان و افسران زن، شرط آغاز این روند است؛ الزاماتی که اکنون محقق شده‌اند. بر این اساس، نیروی انتظامی می‌تواند به‌زودی آموزش رسمی و صدور گواهینامه موتورسیکلت برای زنان را آغاز کند. این تصمیم فراتر از یک اقدام اداری، پاسخی به نیازهای واقعی زندگی شهری زنان است؛ اقدامی که حق تردد ایمن و قانونی را به رسمیت می‌شناسد و امکان بهره‌مندی از آموزش، بیمه و حضور برابر در فضای شهری را فراهم می‌کند».

صدور گواهینامه‌ی موتورسیکلت برای زنان را می‌توان آغاز مرحله‌ای تازه در زیست شهری زنان ایران دانست؛ رخدادی که نشان می‌دهد زمانی که بستر زندگی (در این مورد خیابان) پیش از قانون، واقعیت را به رسمیت می‌شناسد، مسیر تغییر هموار می‌شود. صدور گواهینامه موتورسیکلت برای زنان، حقی که می‌تواند افق‌های تازه‌ای برای زندگی و کار آن‌ها در شرایط دشوار اقتصادی کنونی کشور بگشاید. آنچه اکنون باقی می‌ماند، تبدیل این حق به امکانی برابر، ایمن و در دسترس، با همکاری همه‌جانبه‌ی نیروی انتظامی در اجرای این قانون، برای همه زنانی است که سال‌ها برای آن صبر کرده‌اند.