فاطمه مقدم – خبرنگار شهر مردم، در سال‌های گذشته، مسئولان و نهادهای رسمی در استان فارس به تبع کشور، به‌طور منظم آمارهای مرتبط با خودکشی را منتشر می‌کردند؛ اطلاعاتی که شامل تعداد موارد رخ‌داده، تفکیک جنسیتی و شایع‌ترین روش‌های خودکشی بود. با این حال، از اواخر سال ۱۳۹۹ و به‌ویژه از سال ۱۴۰۰ به بعد، انتشار جداول تفکیکی سنی و جنسیتی خودکشی و حتی انتشار آمار به تفکیک استان نیز از سوی سازمان پزشکی قانونی کشور متوقف شده است. این توقف ناگهانی باعث شده تا دسترسی به آمار دقیق، قابل‌اتکا و رسمی درباره روند خودکشی در استان به‌شدت دشوار شود.

گرچه این آمار در اختیار نهادهای رسمی چون بهزیستی و دانشگاه علوم پزشکی قرار می‌گیرد، اما روشن است که به‌وضوح از دسترس کارشناسان، پژوهشگران و برنامه‌ریزان اجتماعی دور شده است؛ همان‌هایی که می‌توانند روندهای خطرناک را شناسایی کرده و راهکارهای پیشگیری طولانی‌مدت بسازند. با وجود آنکه اطلاع‌رسانی درست درباره آمار خودکشی و آگاه‌سازی، از موارد مهم پیشگیری از خودکشی است، حال که این آمار از جامعه پنهان می‌شود و طبیعتاً این پنهان‌کاری گوش جامعه و خصوصاً والدین را نسبت به این خطر بزرگ خواب می‌کند. با این حال، در نبود آمار رسمی، موارد متعددی از خودکشی در رسانه‌ها بازتاب یافته که ممکن است تنها نوک کوه یخ پنهان در زیر باشد؛ تک‌خبرهایی که ابعاد گسترده‌تر بحران را هشدار می‌دهد.

در میان این سکوت خبری، در واکنش به روند رو به رشد پدیده خودکشی در کشور، رئیس سازمان بهزیستی کشور از اجرای یک طرح ویژه پیشگیری از خودکشی خبر داده است. این برنامه به‌صورت پایلوت در سه استان تهران، کرمانشاه و ایلام ـ که پیش‌تر بالاترین آمار خودکشی را داشته‌اند ـ اجرا خواهد شد. هدف طرح، شناسایی و مراقبت از افرادی است که پیش‌تر اقدام به خودکشی ناموفق داشته‌اند؛ گروهی که بر اساس پژوهش‌های بین‌المللی، بیش از دیگران در معرض خطر تکرار آن قرار دارند. این طرح در چارچوب فعالیت‌های اورژانس اجتماعی انجام می‌گیرد و خدمات تخصصی چون مشاوره روان‌شناختی، پیگیری پزشکی و حمایت‌های اجتماعی متمرکز را برای این افراد فراهم می‌کند.

هرچند استان فارس در فهرست شهرهای پایلوت پیشگیری از خودکشی نیست، اما با توجه به افزایش فشارهای اجتماعی و اقتصادی، ضرورت اجرای برنامه‌های پیشگیرانه و مراقبت‌های روانی در این مقطع زمانی بیش از پیش احساس می‌شود. با مدیر سلامت روانی و اجتماعی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در زمینه پیشگیری و حمایت‌های روانی گفت‌وگو کردیم. بنا به گفته این مدیر، تمرکز فعالیت‌های پیشگیرانه در استان فارس بر جامعه کارگری و دانش‌آموزی است.

مدیر سلامت روانی و اجتماعی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در گفت‌وگو با «شهرمردم» با اشاره به تأثیر تشدید بحران‌های اقتصادی بر شاخص‌های سلامت روان اظهار کرد: هم‌زمان با افزایش فشارهای معیشتی، بروز اختلالات اضطرابی، افسردگی و در مواردی افکار خودکشی در برخی گروه‌های جمعیتی افزایش می‌یابد؛ از همین‌رو دانشگاه برنامه‌ای هدفمند، تقویت‌شده و مبتنی بر شواهد را در حوزه پیشگیری از خودکشی طراحی و در دستور کار قرار داده است.

دکتر صمد فریدونی با بیان اینکه برخی شهرستان‌های استان فارس دارای بافت صنعتی و معدنی و جمعیت گسترده کارگری هستند، افزود: در چنین مناطقی، به دلیل ماهیت مشاغل سخت و نوسانات اقتصادی، احتمال آسیب‌های روانی و رفتارهای پرخطر می‌تواند افزایش یابد. بر همین اساس، دانشگاه با رویکردی پیشگیرانه و جامعه‌نگر، برنامه‌ریزی کرده است تا با جلب مشارکت صنایع بزرگ منطقه و بهره‌گیری از ظرفیت مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی، منابع مالی و پشتیبانی لازم برای اجرای یک طرح جامع پیشگیری و مداخله در رفتارهای خودکشی را فراهم کند.

مدیر سلامت روانی و اجتماعی دانشگاه علوم پزشکی شیراز تصریح کرد: این طرح با همکاری بین‌بخشی صنایع و تیم‌های تخصصی دانشگاه، شامل آموزش مهارت‌های زندگی و تاب‌آوری روانی به کارگران، غربالگری دوره‌ای اختلالات خلقی و اضطرابی، شناسایی افراد در معرض خطر، ارائه خدمات مشاوره‌ای و روان‌درمانی کوتاه‌مدت در محل کار و نیز ارجاع موارد پرخطر به سطوح تخصصی‌تر درمان خواهد بود.

وی در ادامه بیان کرد: در دو ماه گذشته، با حمایت صنایع، اجرای این برنامه‌ها را در شهرستان‌های خنج، لامرد، گراش، مهر و گله‌دار به‌عنوان شهرستان‌های پایلوت این برنامه کلید زده‌ایم. صنایع این مناطق نیز قول مساعد داده‌اند که از طرح حمایت کنند تا بتوانیم به‌صورت رسمی اجرای آن را در این شهرستان‌ها آغاز کرده و سپس دامنه برنامه را به سایر مناطق استان گسترش دهیم.

فریدونی با تأکید بر محرمانه‌بودن اطلاعات گفت: تمامی اقداماتی که انجام می‌دهیم، حتی اگر با تأمین کامل هزینه از سوی یک شرکت یا صنعت باشد، با حفظ کامل محرمانگی اطلاعات همراه است و داده‌های پرسنل در اختیار هیچ مجموعه‌ای قرار نمی‌گیرد.

مدیر سلامت روانی و اجتماعی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در خصوص انتخاب جامعه کارگری برای سطح مداخلات در حوزه پیشگیری از خودکشی افزود: جامعه کارگری به دلیل فشار کاری بالا و از سوی دیگر به علت مشکلات و تنگناهای اقتصادی، بیش از سایر گروه‌ها در معرض آسیب‌های روانی و افکار خودکشی قرار دارند و معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی، با وجود آنکه وظیفه ارائه خدمات گسترده و مستمر به همه اقشار جامعه را بر عهده دارد، اما به دلیل محدودیت‌های بودجه‌ای ناچار شده است اولویت را به گروه‌هایی بدهد که بیشترین خطر آن‌ها را تهدید می‌کند. در همین راستا، جامعه دانش‌آموزی نیز به‌ویژه در مقطع متوسطه، به دلیل شرایط سنی، تغییرات هورمونی و چالش‌های دوران بلوغ، از دیگر گروه‌های در معرض خطر محسوب می‌شود و برنامه‌های آموزشی و مداخلاتی ویژه‌ای برای آنان پیش‌بینی شده است.

فریدونی با اشاره به اینکه در اغلب شهرستان‌ها با توجه به میزان بودجه موجود، جامعه هدف را دانش‌آموزان دوره متوسطه دوم انتخاب کرده‌ایم، بیان کرد: در این برنامه به‌صورت عملیاتی با خود دانش‌آموزان، والدین و معلمان کار می‌کنیم. برای دانش‌آموزان کارگاه‌های آموزش مهارت‌های زندگی از جمله تاب‌آوری، مدیریت هیجان و حل مسئله برگزار می‌شود؛ همچنین ویژگی‌های روان‌شناختی دوران بلوغ برای آنان تشریح می‌شود تا بدانند بخشی از افکار و احساساتشان ناشی از تغییرات فیزیولوژیک این دوره است. تلاش می‌کنیم به آن‌ها آموزش دهیم که برخی هیجانات شدید و مسائل به‌ظاهر بسیار مهم امروز، ممکن است در گذر زمان اهمیت کمتری پیدا کند و قابل مدیریت باشد.

مدیر سلامت روانی و اجتماعی دانشگاه علوم پزشکی شیراز خاطرنشان کرد: برای والدین و معلمان نیز برنامه‌هایی تدارک دیده‌ایم که در آن، شیوه صحیح برخورد با نوجوانان در آستانه و دوران بلوغ و چگونگی برقراری ارتباط مؤثر با آنان آموزش داده می‌شود. به والدین درباره ویژگی استقلال‌طلبی نوجوانان آگاهی می‌دهیم، چراکه برخی هنوز انتظار دارند فرزندشان مانند دوران کودکی تحت کنترل کامل باشد. همچنین بر آموزش مدیریت رفتار نوجوانان به‌جای کنترل صرف تأکید می‌کنیم.

فریدونی با اشاره به اینکه علائم هشداردهنده بروز افکار خودکشی نیز به والدین آموزش داده می‌شود، اظهار کرد: برخی تغییرات رفتاری می‌تواند زنگ خطر باشد؛ از جمله مهربانی و عطوفت غیرمعمول و متفاوت از گذشته نسبت به خواهر و برادر، بخشیدن وسایل مورد علاقه، عذرخواهی‌های مکرر، احساس شدید گناه یا شرم و حتی حلالیت‌طلبیدن از والدین.

وی خاطرنشان کرد: گاهی پدر و مادرها این رفتارها را به حساب به‌اصطلاح «به‌راه آمدن» فرزندشان می‌گذارند، در حالی‌که چنین چرخش ناگهانی رفتاری ممکن است نشانه شکل‌گیری افکار خودکشی باشد و لازم است جدی گرفته شود.

مراکز «سراج» خدمات رایگان روان‌درمانی در ۴ شهر فارس ارائه می‌دهند 

فریدونی درباره سازوکار حمایت از افراد دارای سابقه اقدام نافرجام به خودکشی اعلام کرد: در سراسر استان پنج مرکز در شهرستان‌های مرودشت، کازرون، داراب و دو مرکز در شیراز تحت عنوان مراکز «سراج» (مراکز سلامت روانی–اجتماعی) فعالیت می‌کنند؛ این مراکز به‌صورت رایگان خدمات روان‌پزشکی، روان‌درمانی، مددکاری و حتی ویزیت در منزل توسط پزشک عمومی و مددکار اجتماعی به مراجعان ارائه می‌دهند.

به گفته این مقام مسئول در حوزه پرشکی، مردم می‌توانند برای انواع اختلالات روانی، از اضطراب گرفته تا افسردگی، به این مراکز مراجعه کنند؛ البته به شرط آنکه پیش‌تر از سوی پزشک خانواده خود برگ ارجاع دریافت کرده باشند؛ همچنین شهروندانی که در طرح پزشک خانواده شرکت نکرده‌اند، می‌توانند مستقیماً به مراکز جامع سلامت مراجعه کنند تا پس از ویزیت و مشاوره رایگان، در صورت نیاز به مراکز سراج معرفی شوند.

وی تاکید کرد: شهروندان باید بدانند تمامی خدمات ارائه‌شده در مراکز جامع سلامت و مراکز سراج کاملاً رایگان و محرمانه است، حتی افرادی که به دلیل افکار یا اقدام به خودکشی به این مراکز مراجعه می‌کنند، تنها کارشناس مربوطه به اطلاعات آن‌ها دسترسی دارد و اعضای درجه یک خانواده نیز بدون حضور خود فرد نمی‌توانند به این اطلاعات دست یابند.

فریدونی افزود: فعالیت‌های روان‌شناسی در این مراکز بر اساس اصل رازداری حرفه‌ای انجام می‌شود و طبق قانون، پزشک یا روان‌شناس موظف است اسرار بیمارش را حفظ کند و در صورت افشای آن، مرتکب جرم شده و قابل پیگرد قضایی است.

تربیت روان‌شناسان به‌عنوان سوپروایزرهای آموزش‌دهنده برای پیشگیری از خودکشی در استان فارس

معاون سلامت اجتماعی بهزیستی فارس در گفت‌وگو با «شهرمردم» با اشاره به افزایش تعداد روان‌شناسان در سطح استان برای برنامه‌های پیشگیری از خودکشی گفت: این برنامه یکی از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه است و هدف آن، تربیت روان‌شناسان به‌عنوان سوپروایزرهای پیشگیری از خودکشی است تا بتوانند آموزش‌های TOT یا همان «آموزش آموزش‌گران» را در استان ترویج دهند.

حمیدرضا محمودیان در ادامه افزود: در این برنامه، تسهیل‌گران در شهرستان‌های مختلف، برنامه‌های پیشگیری از خودکشی را از طریق تبلیغ و برگزاری فعالیت‌های آموزشی دنبال می‌کنند؛ در مرحله اول، جامعه هدف افراد تحت پوشش بهزیستی هستند و سپس سایر اقشار جامعه آموزش داده خواهند شد.

معاون سلامت اجتماعی بهزیستی فارس با تأکید بر افزایش آسیب‌های اجتماعی در کشور بیان کرد: تنها راه کنترل این آسیب‌ها، اجرای برنامه‌های همه‌جانبه و مستمر است که اثرات آن طی چند سال آینده قابل مشاهده خواهد بود.

به گفته او، اقدامات فوری و ضربتی در زمینه آسیب‌های اجتماعی معمولاً نتایج پایدار ندارند و بدون برنامه‌ریزی بلندمدت، اثرگذاری واقعی ایجاد نمی‌کنند؛ بنابراین تمرکز بر مداومت و جامعیت برنامه‌ها ضروری است.