وقتی در پایانه‌های اتوبوسرانی شیراز، کتاب‌ها بدون هیچ ضمانتی به امانت داده می‌شوند و ۹۰ درصدشان به آغوش قفسه‌ها بازمی‌گردند، ما با یک اتفاق ساده سروکار نداریم؛ ما با یک توافق نانوشته میان مردم و شهر مواجهیم

دستغیب ،  مجمع خیرین شهرساز و فرهنگ‌ساز شیراز :     وقتی در محله‌ای محروم، یک نهاد فرهنگی چون کتابخانه ساخته می‌شود، ناهنجاری‌ها خودبه‌خود عقب‌نشینی می‌کنند

فیروزی، مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان فارس : همکاری با مجمع خیرین شهرساز و فرهنگ‌ساز  یک الگوی موفق فرهنگ‌سازی است

پردیس کوثری – شهر مردم

در عصری که بسیاری از نهادهای فرهنگی در چرخه‌ی تکراری مناسبت‌های تقویمی و نمایش‌های ویترینی محبوس شده‌اند، شیراز یک استثنای تأمل‌برانگیز است؛ جایی که اعتماد کالایی لوکس نیست، بلکه زیرساخت زیست مدنی است. وقتی در پایانه‌های اتوبوسرانی شیراز، کتاب‌ها بدون هیچ ضمانتی به امانت داده می‌شوند و 90 درصدشان به آغوش قفسه‌ها بازمی‌گردند، ما با یک اتفاق ساده سروکار نداریم؛ ما با یک توافق نانوشته میان مردم و شهر مواجهیم. این تنها روایت کتاب نیست؛ قصه‌ی نهادی است که طی 11 سال، با امید، دلی بزرگ و همت خیران، گره‌هایی را باز کرده است که بوروکراسی‌های اداری سال‌ها در برابرش ناتوان بودند.

مجمع خیرین شهرساز و فرهنگ‌ساز شیراز، فراتر از انجمنی با پروژه‌های سرد عمرانی پیش رفته و در حال تولید امید است؛ نهادی که سید عبدالرضا دستغیب، سکان‌دار آن، با نگاهی متفاوت به مقوله‌ی خیر، گره عمران و فرهنگ را باز کرده و با این باور که «کار خیر چالش ندارد»، الگویی از زیست مدنی را ترسیم کرده است که حالا فراتر از مرزهای این شهر، حرف‌های بسیاری برای گفتن دارد و به الگویی برای شهرهای دیگر تبدیل شده است.

سراهای یار مهربان که  برخی از پایانه های شیراز  به چشم می خوردند نمونه ای مثال زدنی از پیوند خوردن  نیکوکاری و فرهنگ  به یک دیگر برای توسعه فرهنگ شهروندی در این شهر است .

وقتی خیرین و کتابخانه‌ها هم مسیر می‌شوند

محمدحسین فیروزی، مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان فارس، همکاری با مجمع خیرین شهرساز و فرهنگ‌ساز را یک الگوی موفق فرهنگ‌سازی می‌داند.

او در تشریح این همکاری می‌گوید: در یک دهه‌ی اخیر، آنچه ما با این مجمع تجربه کرده‌ایم، فراتر از ساخت‌وساز بوده است؛ این انجمن پدیده‌ای است که در کمتر شهری مشابه دارد.

به باور فیروزی، تفاوت مجمع خیرین شیراز با بسیاری از تشکل‌های مشابه، در نزدیکی به مدیریت شهری و در عین حال حفظ استقلال مردمی است؛ وقتی برنامه‌های خیرین با پروژه‌های نهادهای عمومی هم‌راستا می‌شود، شهر جان تازه‌ای می‌گیرد. ساخت کتابخانه‌ی خواجه‌نصیرالدین طوسی در قصرالدشت یا پروژه‌هایی نظیر آن که در مناطق کم‌برخوردار در دست اجراست، نشان می‌دهد که این مجمع، کتاب را یک نیاز حیاتی برای فرهنگ‌سازی و توسعه می‌بیند.

او از سراهای یار مهربان به عنوان نقطه‌ی عطف این پیوند یاد می‌کند؛ جایی که کتابخانه‌های عمومی با همکاری با این مجمع، مرزهای دیوارهای آجری را درنوردیده‌اند و به میان پایانه‌های اتوبوسرانی رفته‌اند تا مطالعه را به بخشی از مسیر روزانه شهروندان تبدیل کنند.

از ساخت بنا تا تغییر یک محله

اما این روایت فرهنگی، تنها یک نیمه از پازل است و برای درک کامل این سمفونی شهری، باید به سراغ طراحان این بستر رفت. اگر کتابخانه‌ها نبض این همکاری هستند، انجمن خیرین شهرساز و فرهنگ‌ساز حکم قلب را دارد که خون را به رگ‌های مختلف شهر می‌رساند؛ مجمعی که اکنون ۲۹ طرح فرهنگی را در زمینه‌هایی متفاوت انجام داده است؛ برای فهم دقیق سازوکار این مجمع، باید به سراغ سید عبدالرضا دستغیب، مدیرعامل این مجموعه رفت.

دستغیب معتقد است وقتی در محله‌ای محروم، یک نهاد فرهنگی چون کتابخانه ساخته می‌شود، ناهنجاری‌ها خودبه‌خود عقب‌نشینی می‌کنند؛ کار خیر یعنی تغییر ذات یک محله. در نگاه او، عمران تنها ساخت یک بنا نیست، بلکه مهندسی اجتماعی یک محله است.

حکایت مجمع خیرین شهرساز و فرهنگ‌ساز شیراز، در واقع حکایت خروج از دایره‌ی تماشاگران است؛ آن‌ها ننشسته‌اند تا بودجه‌های دولتی برسد یا نهادهای بالادستی تصمیم بگیرند، بلکه خود تصمیم گرفته‌ و خود نیز اقدام کرده‌اند؛ عملی که صفر تا صد آن خودجوش بوده و از دل مردم هم نوع‌دوست و خیرخواه این شهر برآمده است.

پروژه‌های فرهنگی این نهاد مردمی، جایی است که نگاه مدیریتی مجمع، معنای دیگری از کار فرهنگی ارائه می‌دهد؛ نکته‌ای که در گفت‌وگو با مدیرکل مجمع برجسته است، بیزاری او از کارهای نمایش‌محور و موقتی است.

او می‌گوید: انجام کار فرهنگی به صورت مناسبتی، خطرناک‌تر از انجام ندادن آن است؛ وقتی چراغی را روشن کنید و بعد خاموشش کنید، تاریکی بعد از آن قطعاً عمیق‌تر خواهد بود.

دستغیب در توضیح نگاه این مجموعه به فعالیت‌های فرهنگی، بر یک اصل تأکید می‌کند: استمرار.

او معتقد است که بسیاری از برنامه‌های فرهنگی به دلیل مقطعی بودن، اثر ماندگاری در جامعه نمی‌گذارند.

بنایی فرهنگ ساز بر پایه اعتماد

وقتی صحبت به طرح سراهای یار مهربان می‌رسد، دستغیب بیش از هر چیز بر عنصر اعتماد تأکید می‌کند.

در این طرح که در پایانه‌های اتوبوس‌رانی شاهچراغ(ع) و نمازی تاکنون اجرا شده است، شهروندان می‌توانند کتاب‌ها را بدون هیچ هزینه و ضمانتی به امانت بگیرند و پس از مطالعه به هر کدام از ایستگاه‌ها باز گردانند .

به گفته وی، تجربه اجرای این طرح نشان داده است ۹۰ درصد کتاب‌هایی که در این ایستگاه‌ها به امانت سپرده می‌شوند، دوباره به چرخه بازمی‌گردند.

دستغیب می‌گوید: در کنار این طرح، برنامه پیوند با کتاب نیز با هدف در دسترس قرار دادن کتاب برای شهروندان اجرا شده که در قالب آن، طی چند مرحله حدود ۱۹ هزار جلد کتاب در سطح شهر توزیع شده است تا امکان گردش کتاب میان مخاطبان بیشتری فراهم شود؛ تنها با این ضمانت که خواننده پس از مطالعه، کتاب را به فرد دیگری برای مطالعه تحویل دهد.

فعالیت سراهای یار مهربان نیز عمدتاً با کمک نیروهای داوطلب انجام می‌شود؛ افرادی که بدون هیچ رابطه استخدامی یا پیمانکاری، در مدیریت و گردش کتاب‌ها مشارکت می‌کنند.

از نگاه او، اگر این حس مالکیت جمعی تقویت شود، حتی قدم‌های کوچک هم می‌توانند مسیرهای بزرگ‌تری را در زندگی شهری باز کنند؛ همان مسیری که در آن گاهی یک کتاب در پایانه اتوبوس یا چند ساعت کار داوطلبانه، به بخشی از داستان بزرگ‌تری به نام مشارکت شهروندی تبدیل می‌شود.

شیراز ، پایتخت فرهنگ

گزارش فعالیت‌های این مجمع و همکاری‌اش با نهاد کتابخانه‌ها، نشان می‌دهد که شیراز در حال گذار از شهر مدیریتی به شهر مشارکتی است؛ وقتی محمدحسین فیروزی از عنوان پایتخت کتاب برای شیراز می‌گوید و سید عبدالرضا دستغیب از مجتمع‌های فرهنگ ساز و اشتغال‌ساز، در واقع هر دو از یک روح واحد در کالبد شهر سخن می‌گویند.

همکاری این دو نهاد در کنار یکدیگر ثابت کرده‌اند که اگر اعتماد مردم را محور کار قرار دهیم، شهر و فرهنگ خودبه‌خود ساخته می‌شود. این، درس بزرگی برای تمام شهرهای ایران است؛ برای آبادی شهر، بیش از آنکه به بودجه‌های کلان دولتی نیاز باشد، به پیوندی نیاز است که در آن مسئول، خیر و شهروند، یکدیگر را «یار مهربان» خطاب کنند.