مرمت گسترده در  عمارت قجری باغ ارم ؛ بیماری از قامت سروهای کهنسال باغ دور شد

بازگشایی محدود بازدید از کوشک ارم تا پایان ۱۴۰۵

احتمال افزایش ساعت بازدید باغ ارم تا ۱۰ شب

فاطمه مقدم – شهر مردم

باغ ارم شیراز، یکی از شناخته‌شده‌ترین باغ‌های تاریخی ایران، این روزها روزهای پرکاری را می‌گذراند؛ مرمت عمارت قجری در دل این باغ که در فهرست میراث جهانی ثبت شده، پس از طی مراحل کارشناسی و اداری، از بهمن‌ماه سال ۱۴۰۴ وارد مرحله اجرا شده است. عمارت باغ یکی از شاخص‌ترین عمارت‌های دوران قاجار به شمار می‌رود و در سال‌های گذشته با آسیب‌های اساسی مواجه بوده است، به‌طوری‌که گاه بیم فروریختن آن می‌رفت و اکنون سه گروه مرمت‌کار در این عمارت که با الهام از سبک معماری دوران زند و صفوی ساخته شده است، همزمان مشغول کارند و هر کدام در بخشی از این بنا که طی دهه‌های گذشته در معرض فرسایش‌های طبیعی قرار داشته است، دست به کار مرمت و بازسازی شده‌اند.

در آستانه هفته میراث فرهنگی، جمعی از اصحاب رسانه با حضور در باغ جهانی گیاه‌شناسی ارم دانشگاه شیراز از روند مرمت عمارت تاریخی این مجموعه بازدید کردند، این بازدید روز گذشته با حضور دکتر پارسایی، معاون گردشگری استانداری فارس، و شماری از مدیران میراث فرهنگی استان انجام شد و در جریان این بازدید، مسئولان و کارشناسان پروژه درباره پیشینه مرمت‌های انجام‌شده در عمارت قجری باغ ارم و ضرورت اجرای طرح مرمت کنونی توضیحاتی ارائه کردند. به گفته آنان، آخرین مرمت اساسی این عمارت به اوایل دوره پهلوی دوم بازمی‌گردد و پس از آن، بیشتر اقدامات انجام‌شده محدود به تعمیرات مقطعی و سطحی یا استحکام‌بخشی بوده است. اکنون پروژه مرمت با رویکردی علمی و با استفاده از مصالح همگون با ساختار تاریخی بنا در حال اجراست تا ضمن استحکام‌بخشی کامل و حفظ اصالت معماری، آسیب‌های انباشته‌شده در طول دهه‌های گذشته نیز برطرف شود؛ ضمن آنکه تلاش شده است تا با توجه به وجود نوعی موریانه خاص در باغ ارم، از چوب‌های مستحکم چنار برای مرمت و بازسازی ارسی‌ها و در و پنجره‌های تاریخی بنا استفاده شود و از سوی دیگر محلی برای تزریق سم در بخش‌های در معرض آسیب موریانه تعبیه شده است تا جلوی آسیب‌های آینده تا حد ممکن گرفته شود.

در این بازدید معاون برنامه‌ریزی و توسعه دانشگاه شیراز از اجرای عملیات مرمت عمارت قجری باغ ارم در سه جبهه زیر نظر کارشناسان میراث فرهنگی و کارشناسان پایگاه بناهای ملی و جهانی خبر داد.

دکتر خلیل حاجی‌پور افزود: پیش از آنکه حتی یک آجر جابه‌جا شود، همه چیز دقیق بررسی شد و کارشناسان معماری و مرمت، جداره‌ها، تزئینات و آسیب‌های ساختمان را ثبت و مستند کردند.

به گفته او، هدف این بود که هر اقدامی بر پایه داده‌های علمی انجام شود، نه حدس و گمان؛ پس از این مرحله، یک مشاور متخصص طرح جامع مرمت را آماده کرد که این طرح با تأکید بر حفظ اصالت تاریخی باغ و احیای تزئینات قدیمی تهیه شد و بعد از تأیید اداره کل میراث فرهنگی فارس، مناقصه برگزار شد و پیمانکاران انتخاب شدند.

وی اظهار کرد: برای اینکه کار با دقت پیش برود، نظارت هم دو لایه شده است، دو گروه بازرس به طور پیوسته پروژه را بررسی می‌کنند: یک گروه متخصص مرمت بناهای تاریخی و گروه دیگر متخصص مرمت تزئینات.

حاجی‌پور توضیح داد: برای تأمین هزینه‌های مرمت پیگیری‌های زیادی انجام شد و در نهایت بخشی از اعتبار پروژه با حمایت وزارت نفت و از محل بودجه مسئولیت‌های اجتماعی این وزارتخانه فراهم شد.

او این همکاری را نمونه‌ای از همراهی دانشگاه و صنعت برای حفظ میراث فرهنگی کشور خواند.

معاون برنامه‌ریزی و توسعه دانشگاه شیراز تاکید کرد: روند مرمت این بنای تاریخی زیر نظر گروهی از کارشناسان تخصصی در حال انجام است؛ به‌گونه‌ای که دو کارشناس مرمت از دانشگاه و دو کارشناس از پایگاه‌های ملی و جهانی بر بخش‌های مختلف پروژه نظارت دارند تا روند اجرا مطابق اصول علمی و ضوابط حفاظتی پیش برود.

مرمت عمارت باغ ارم شیراز با اعتباری در حدود ۵۵ میلیارد تومان در حال اجراست

استاد معماری دانشگاه شیراز و مشاور معاون برنامه‌ریزی و توسعه دانشگاه نیز در این بازدید در جمع خبرنگاران گفت: مرمت مجموعه تاریخی و جهانی باغ ارم شیراز با اعتباری در حدود ۵۵ میلیارد تومان در حال اجراست.

دکتر کاوه فتاحی با اشاره به اینکه پروژه مرمت عمارت باغ ارم از بهمن‌ماه سال ۱۴۰۴ وارد مرحله اجرایی شده است، افزود: این پروژه با هدف حفاظت از یکی از مهم‌ترین باغ‌های تاریخی ایران که در فهرست میراث جهانی ثبت شده است، در چند بخش تخصصی دنبال می‌شود؛ بر اساس برنامه اجرایی، عملیات مرمت در چهار حوزه اصلی تعریف شده است: مرمت حوض تاریخی باغ، مرمت تزئینات عمارت، ترمیم سقف‌های شیروانی کوشک‌ها و اجرای طرح نورپردازی مجموعه، که هر یک از این بخش‌ها با قراردادهای جداگانه و توسط تیم‌های تخصصی مرمت در حال انجام است.

به گفته دکتر فتاحی، بخش نخست پروژه به مرمت حوض تاریخی باغ ارم اختصاص دارد؛ یکی از عناصر شاخص در ساختار این باغ ایرانی، در این قسمت حدود پنج میلیارد تومان اعتبار پیش‌بینی شده است و در چارچوب این عملیات، لبه‌های سنگی حوض که در اثر گذشت زمان فرسوده شده‌اند، مرمت می‌شوند و کاشی‌کاری کف و بدنه حوض نیز تعویض خواهد شد؛ همچنین اصلاح و بازسازی تأسیسات زیرساختی از جمله سیستم لوله‌کشی فواره مرکزی، شبکه آبرسانی و هدایت آب در دستور کار قرار گرفته است تا عملکرد حوض دوباره به شکل صحیح و پایدار برقرار شود.

استاد معماری دانشگاه شیراز با اشاره به اینکه با هدف حفظ اصالت تاریخی و احیای جلوه‌های هنری معماری عمارت، مرمت تزئینات بنا در دست انجام است، بیان کرد: گسترده‌ترین و پرهزینه‌ترین بخش مربوط به مرمت تزئینات معماری عمارت است که برای اجرای این بخش با احتساب افزایش حدود ۲۵ درصدی ناشی از تورم، حدود ۲۵ میلیارد تومان اعتبار در نظر گرفته شده است؛ در این مرحله، مرمت تزئینات گچ‌بری، بازپیرایی رنگ بدنه‌ها و دیوارها، مرمت ارسی‌ها و در و پنجره‌های چوبی تاریخی انجام می‌شود، همچنین نقاشی‌های مرجوک‌کاری سقف‌ها و نقاشی‌های بدنه‌ها بازسازی خواهند شد.

وی متذکر شد: همچنین به منظور جلوگیری از نفوذ رطوبت و افزایش دوام سازه‌ای بنا، مرحله دیگری در دست انجام است که به مرمت سقف‌های شیروانی کوشک‌های اندرونی و بیرونی اختصاص دارد و در این بخش نیز با در نظر گرفتن افزایش هزینه‌ها، حدود ۲۰ میلیارد تومان اعتبار پیش‌بینی شده است؛ عملیات اجرایی شامل تقویت سازه‌های پشتیبان سقف‌ها، تعویض شیرسرها و نوسازی کامل ورق‌های فلزی سقف خواهد بود.

فتاحی چهارمین مرحله پروژه بازسازی و مرمت عمارت باغ ارم را نورپردازی عمارت و فضای باغ خواند و خاطرنشان کرد: طراحی این نورپردازی توسط متخصصی انجام شده است که پیش از این تجربه نورپردازی بناهایی مانند باغ فین کاشان و دروازه قرآن شیراز را در کارنامه دارد، فاز طراحی این طرح به پایان رسیده و هزینه اجرای آن حدود پنج میلیارد تومان برآورد شده است؛ هدف از اجرای این طرح، افزایش جلوه بصری باغ در ساعات شب و تقویت ظرفیت گردشگری این مجموعه تاریخی است.

به گفته مشاور معاون برنامه‌ریزی و توسعه دانشگاه، پیش‌بینی می‌شود که سه بخش اصلی پروژه تا پایان سال ۱۴۰۵ به پایان برسد و امکان بازگشایی محدود عمارت برای بازدید گردشگران در سال جاری فراهم شود؛ اقدامی که می‌تواند به تقویت جایگاه فرهنگی و گردشگری شهر شیراز کمک کند.

بهترین مرمتگران ایران در حال احیای تزئینات عمارت قجری باغ ارم هستند

مرمتگر شیرازی و مدیر پروژه مرمت داخلی بخش اصلی عمارت قجری باغ ارم نیز در جریان بازدید از روند مرمت این مجموعه تاریخی توضیح داد: یکی از مهم‌ترین مراحل کار، برداشتن لایه‌های رنگی است که در دوره‌های مختلف روی گچ‌بری‌ها نشسته است.

سحر فروزان‌پور یادآور شد: هدف از این کار رسیدن به لایه اصلی و حفظ سیمای اصیل اثر است تا گچ‌بری‌ها همان جلوه تاریخی خود را دوباره پیدا کنند.

به گفته او، مرمتگران تلاش می‌کنند بدون آسیب رساندن به ساختار گچ‌بری‌ها، لایه‌های متأخر را حذف کنند و ظاهر اولیه اثر را نمایان سازند که در این بخش از پروژه، دکتر خنجری، مرمتکار گچ از اصفهان، مسئولیت مرمت گچ‌بری‌ها را بر عهده دارد و کار به‌صورت تخصصی زیر نظر او انجام می‌شود.

فروزان‌پور همچنین اعلام کرد: در این پروژه ۲۷ مرمتگر تحصیل‌کرده مشغول فعالیت هستند و در کنار نیروهای بومی شیراز، مرمتگرانی از استان‌های گیلان و تهران نیز حضور دارند؛ افرادی که در حوزه‌های تخصصی خود از مرمتگران برجسته کشور به شمار می‌روند.

در ادامه این بازدید اعلام شد که طرح مرمت عمارت باغ ارم از سال ۱۳۹۷ تدوین شده و روند مرمت این بنای تاریخی زیر نظر گروهی از کارشناسان تخصصی در حال انجام است، به‌گونه‌ای که دو کارشناس مرمت از دانشگاه و دو کارشناس از پایگاه‌های ملی و جهانی بر بخش‌های مختلف پروژه نظارت دارند تا روند اجرا مطابق اصول علمی و ضوابط حفاظتی پیش برود.

بیماری سروهای باغ ارم کنترل شد

در سال‌های اخیر نشانه‌هایی از بیماری «گال» بر برخی از سروهای کهنسال باغ ارم دیده شده است؛ درختانی که سال‌ها از مهم‌ترین نشانه‌های این باغ تاریخی به شمار می‌آمدند. این بیماری از سرشاخه‌ها آغاز می‌شود و به‌تدریج موجب خشک شدن بخش‌هایی از تاج درخت می‌شود؛ به‌گونه‌ای که در برخی از سروها رنگ قهوه‌ای شاخه‌های خشکیده بیش از گذشته به چشم می‌آید. در سال گذشته بروز این بیماری با خشک شدن درختان سرو نمایان‌تر شد و همین موضوع نگرانی دوستداران طبیعت و میراث باغ را برانگیخته بود که مدیر باغ جهانی ارم در این بازدید از انجام اقداماتی برای درمان درختان آسیب‌دیده این باغ جهانی خبر داد.

مدیر باغ جهانی ارم درباره وضعیت فضای سبز و درختان سرو شیرازی این باغ که دچار افت شده گفت: بخشی از سروهای باغ در سال‌های اخیر به بیماری دچار شده بودند؛ بیماری‌ای که باعث خشک شدن سرشاخه‌ها می‌شود، بررسی‌های انجام‌شده نشان داد از میان درختان آسیب‌دیده، دو سرو امکان نجات ندارند، اما برای بقیه درختان اقدامات درمانی انجام شد و اکنون بیماری و آفت از بیشتر آن‌ها برطرف شده است و بخش‌هایی از آن‌ها دوباره در حال سبز شدن هستند.

رحمان جوکار افزود: درختان باغ نیز مانند هر موجود زنده عمر مشخصی دارند، بسیاری از درختان پس از حدود صد سال دچار ضعف و آسیب می‌شوند و ممکن است از بین بروند؛ به همین دلیل مدیریت باغ به طور مداوم در حال جایگزینی درختان کهنسال با گونه‌های جوان‌تر است تا فضای باغ سرسبز و زنده باقی بماند.

وی وضعیت آبیاری باغ را نیز مناسب توصیف کرد و توضیح داد: تلاش شده است نظام آبیاری به گونه‌ای مدیریت شود که درختان و گیاهان باغ همیشه سرحال و شاداب باشند.

او همچنین خبر داد که به تازگی حدود ۶۰۰ قلمه جدید به مجموعه باغ رز افزوده شده است و پیش‌بینی می‌شود این بخش نیز به‌زودی رشد کند و به فضای سبز باغ اضافه شود.

احتمال افزایش ساعت بازدید باغ ارم تا ۱۰ شب

مدیر باغ ارم در ادامه به تنوع گیاهی باغ ارم اشاره کرد و گفت: در این باغ در مجموع ۶۴۶ گونه درختی و گیاهی وجود دارد و نزدیک به ۶۰۰ گونه درختچه نیز در آن نگهداری می‌شود؛ علاوه بر این، در هر فصل حدود ۳۰ گونه گیاه فصلی در باغ کاشته می‌شود که چنین تنوعی در میان باغ‌های کشور کم‌نظیر است.

جوکار در پایان به برنامه‌های آینده باغ برای افزایش زمان بازدید اشاره کرد و افزود: در صورت تکمیل طرح نورپردازی، مدیریت باغ در نظر دارد ساعات بازدید از باغ ارم در فصل تابستان را افزایش دهد.

به گفته او، در صورت آماده شدن زیرساخت‌ها، ممکن است امکان بازدید گردشگران تا ساعت ۱۰ شب فراهم شود تا مردم بتوانند در ساعات خنک‌تر شب نیز از فضای باغ استفاده کنند.