این اثر یکی پژوهش های ماندگار   ۱۵ جلدی است که با هدف گردآوری و ثبت ابعاد مختلف تاریخ، فرهنگ و هویت شهر شیراز در حال تدوین و انتشار است

فاطمه مقدم- شهر مردم

حوزه فرهنگی شهرداری شیراز در سال‌های اخیر مجموعه‌ای از پروژه‌ها و برنامه‌های فرهنگی را در دستور کار قرار داده است؛ از راه‌اندازی مراکز و موزه‌های فرهنگی و تعاملی گرفته تا برگزاری جشنواره‌های ملی، توسعه کتابخانه‌های عمومی و اجرای طرح‌هایی برای تقویت فرهنگ شهروندی. در میان این اقدامات، «دانشنامه شیراز» را می‌توان یکی از پروژه‌های پژوهشی و ماندگار این حوزه دانست؛ مجموعه‌ای ۱۵ جلدی که با هدف گردآوری و ثبت ابعاد مختلف تاریخ، فرهنگ و هویت شهر شیراز در حال تدوین و انتشار است.

«دانشنامه شیراز» حاصل دو سال و نیم پژوهش و همکاری جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران و نویسندگان است؛ مجموعه‌ای ۱۵ جلدی که با هدف ثبت و گردآوری ابعاد مختلف تاریخ، فرهنگ و هویت شیراز تدوین شده است. این دانشنامه موضوعاتی از مشاهیر ادبی و فرهنگ عامه و ادبیات شفاهی تا گورستان‌ها، خانه‌ها و کوچه‌های تاریخی شهر را دربر می‌گیرد و تلاش دارد تا تصویری جامع و مستند از گذشته و میراث فرهنگی شیراز ارائه دهد؛ تاکنون ۹ جلد از این مجموعه منتشر شده و مجلدهای دیگری نیز در دست چاپ و تدوین است.

دانشنامه، اثری نو و دایره‌المعارفی است که خلأ آن احساس می‌شد

با علیرضا جوانمردی، مسئول پروژه، ناظر و ویراستار علمی دانشنامه شیراز درباره روند تدوین این مجموعه، موضوعات مجلدات منتشرشده و در دست انتشار و منابع مورد استفاده، گفت‌وگو کرده‌ایم.

مسئول پروژه، ناظر و ویراستار علمی دانشنامه شیراز، با اشاره به اینکه قرار است ۹ جلد چاپ‌شده این دانشنامه در اختیار کتابخانه‌ها، دانشگاه‌ها و ارگان‌های مرتبط قرار گیرد، گفت: در نظر داریم نسخه دیجیتال دانشنامه را نیز در پلتفرم‌های کتاب الکترونیک منتشر کنیم.

علیرضا جوانمردی درخصوص تفاوت دانشنامه شیراز با دیگر آثار و کتاب‌هایی که پیش از این درباره تاریخ و فرهنگ شیراز منتشر شده است، گفت: دانشنامه، یک اثر دایره‌المعارفی است که قرار است به‌صورت جامع موضوعات مختلف تاریخی و فرهنگی شیراز را مورد بررسی قرار دهد؛ این کار، اثری نو است و خلأ آن احساس می‌شد، دانشنامه با این هدف آغاز شد که در حوزه‌های مختلف فرهنگی پژوهش انجام شود و در نهایت، اثری جامع منتشر شود.

بیش از ۶۰ پژوهشگر در تدوین دانشنامه شیراز همکاری کرده‌اند

ویراستار علمی دانشنامه شیراز با اشاره به اینکه در اولین دور قرارداد انتشار دانشنامه که در سال ۱۴۰۲ توسط سازمان فرهنگی شهرداری شیراز با دکتر مصطفی ندیم، به‌عنوان سرپرست تیم تحقیق و تدوین دانشنامه شیراز، منعقد شد، بنا بود این دایره‌المعارف در ۱۵ جلد به چاپ برسد، گفت: انتشار این دانشنامه پویاست و همچنان می‌تواند در مجلدهای دیگر نیز ادامه پیدا کند، اما فاز اول همان ۱۵ جلد است.

وی با اشاره به اینکه بیش از ۶۰ پژوهشگر و نویسنده در این پروژه حضور داشته‌اند، بیان کرد: این افراد شامل استادان دانشگاه، اعضای هیئت علمی، پژوهشگران و نویسندگان و حتی دانشجویان به‌عنوان هیئت تحقیق هستند و حدود دو سال و نیم است که تألیف این کتاب در حال انجام است و بخشی از این مدت مربوط به کار تألیف و بخشی نیز صرف داوری شده است؛ برای صحت‌سنجی مطالب، منابع، اسناد و منابع متقن نیز توسط تیم داوری مورد ارزیابی قرار گرفته و پس از داوری، اثر برای چاپ ارسال شده است.

کارشناس گردشگری سازمان فرهنگی در ادامه افزود: علاوه بر تیم نویسندگی، تیم داوری نیز با این گروه همکاری می‌کرد، سرپرست تیم داوران نیز آقای عباس جاویدیان، پژوهشگر تاریخ معاصر و کارشناس ارشد گردشگری بوده است.

جوانمردی با اشاره به اینکه از این ۱۵ جلد، ۹ جلد در تیراژ ۲۰۰ نسخه به چاپ رسیده و در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است، درخصوص موضوعات ۹ مجلد چاپ‌شده توضیح داد: سه جلد اول، با میانگین ۴۰۰ صفحه برای هر کتاب، شامل مشاهیر اهل ادب، شاعر، نویسنده و روزنامه‌نگار از آغاز تشکیل شیراز، یعنی حدود ۱۴۰۰ سال پیش، تا اهل ادب متولد ۱۳۰۰ شمسی است و روشن است که در فازهای بعدی می‌توانیم اهل ادب متولد ۱۳۰۰ شمسی به بعد را نیز به چاپ برسانیم؛ این جلدها بیش از هزار مدخل دارد و بیش از هزار نفر از اهالی ادب شیراز در آن گردآوری شده‌اند و از این نظر، جامع‌ترین کتاب درباره مشاهیر ادبی شیراز تا به امروز است.

وی درباره موضوع دوم، یعنی فولکلور و فرهنگ عامه مردم شیراز، نیز خاطرنشان کرد: این موضوع در دو مجلد به چاپ رسیده است و مدخل‌های این دو جلد شامل تمام بخش‌های فرهنگی مردم شیراز، از آداب و آیین‌ها و مراسم، می‌شود.

جوانمردی افزود: به‌طور اختصاصی نیز یکی از موضوعات مهم فرهنگ عامه، که ادبیات شفاهی است، در سه مجلد جداگانه به چاپ رسیده است؛ ادبیات شفاهی شامل ضرب‌المثل‌ها، اصطلاحات و واژگان شیرازی، ترانه‌ها و تصنیف‌ها، واسونک‌ها و لالایی‌ها می‌شود، مواردی که جزو ادبیات رسمی نیستند، بلکه ادبیات مردمی هستند که بر زبان مردم جاری است.

وی در پاسخ به این سؤال که برای ثبت فرهنگ عامه، که بخشی از آن شفاهی است، از چه منابعی استفاده شده است، عنوان کرد: ما یک‌سری آثار مکتوب از پیش داشته‌ایم که به جمع‌آوری فرهنگ عامه پرداخته‌اند؛ از جمله آثار صادق همایونی، ابوالقاسم فقیری و ابوالقاسم انجوی که همگی پژوهشگر فرهنگ عامه شیراز بوده‌اند و به‌جز اینها، از فرهنگ شفاهی که هنوز در خاطر بزرگسالان شیراز باقی مانده، بهره گرفته شده است؛ دکتر ندیم، که خود استاد بازنشسته تاریخ دانشگاه شیراز و مسئول نویسندگان دانشنامه هستند، نیز سال‌ها درخصوص فرهنگ عامه پژوهش داشته‌اند.

جوانمردی در ادامه درخصوص بازی‌هایی که در دو جلد فرهنگ عامه دانشنامه احصا شده است، گفت: این بازی‌ها شامل بازی‌های کودکانه و بازی‌های بزرگسالان است، پیش از تألیف دانشنامه نیز آقای حسین خدیش کتابی با عنوان «فرهنگ مردم شیراز» دارند که تعدادی از بازی‌های مردم شیراز را در آن جمع‌آوری کرده بودند و ما نیز از این کتاب بهره گرفته‌ایم.

وی با اشاره به برخی بازی‌های کودکانه مانند «گو، گوساله، پنیر» که همراه با شعر بوده است، گفت: در میان بازی‌های بزرگسالان نیز بازی‌هایی مانند «تو رون، تو خط» وجود داشته که همان کمربندبازی است؛ در این بازی، دایره‌ای می‌کشیدند و عده‌ای داخل دایره قرار می‌گرفتند و با کمربند از ران پا به پایین به یکدیگر می‌زدند و باید کمربند را از هم می‌قاپیدند، بازی «جنبون، جنبون، هویزه» نیز شبیه بازی گل یا پوچ است که با شعر همراه بوده است.

بیش از ۳۵ گورستان دربافت قدیم شیراز در دانشنامه ثبت شده است

مسئول پروژه، ناظر و ویراستار علمی دانشنامه شیراز درباره جلد نهم این دانشنامه اظهار کرد: جلد نهم دانشنامه درباره گورستان‌های تاریخی شهر شیراز، از ابتدای تشکیل شیراز تا دوره معاصر، است و بیش از ۳۵ گورستان عمومی و محلی در شیراز قدیم احصا شده است که شامل بافت تاریخی و محیط اطراف آن، نظیر حدفاصل دروازه قرآن تا دروازه اصفهان، که خاک مصلی بوده می‌شود؛ برخی از گورستان‌ها، نظیر دارالسلام، هنوز موجود هستند و برخی نیز در گذر زمان به مکان‌های دیگری تبدیل شده‌اند.

جوانمردی در ادامه، با اشاره به اینکه گورستان‌های قصردشت، کشن، ده کره و غیره جزو این ۳۵ گورستان لحاظ نشده‌اند، گفت: دلیل آن این است که در شیراز قدیم، این محله‌ها روستاهایی بودند که در اطراف شیراز قرار داشتند و جزو شیراز نبودند.

وی افزود: از گورستان‌های باقی‌مانده، به‌جز دارالسلام که سالم باقی مانده است، از برخی فقط آثاری به جا مانده است؛ مانند خاک مصلی که هفت‌تنان، چهل‌تنان، حافظیه و مرقد حضرت علی‌ بن‌حمزه (ع) را داریم؛ همچنین از برخی قبرستان‌ها که در طول تاریخ تنها نامی از آنها باقی مانده است، می‌توان به قبرستان جوان‌آباد اشاره کرد که در دوره پهلوی به باغ ملی تبدیل شد.

جوانمردی ادامه داد: قبرستان سید حاج علی در حدفاصل خیابان لطفعلی‌خان و کریم‌خان زند کنونی قرار داشته که بعدها به دبیرستان حشمت (شهید پورعابد امروزی) تبدیل شده است و شازده محمد دروازه کازرون نیز قبرستان بوده است؛ فخرآباد که اکنون به خیابان تبدیل شده نیز در شیراز قدیم قبرستان بوده است.

بیش از ۳۴۰ خانه تاریخی شیراز در دانشنامه معرفی شده‌اند

وی در پاسخ به این سؤال که آیا می‌توان دانشنامه شیراز را با کتاب «کوچه» شاملو مقایسه کرد، گفت: کتاب ۱۴ جلدی «کوچه» تنها به فرهنگ عامه و ادبیات شفاهی محدود است، اما دانشنامه فراتر از این موضوعات است و هنوز کار تألیف ۶ جلد آن به اتمام نرسیده است.

مسئول پروژه، ناظر و ویراستار علمی دانشنامه شیراز درخصوص سه جلد در دست چاپ دانشنامه شیراز بیان کرد: این سه مجلد که به‌زودی به چاپ می‌رسند، شامل یک جلد درباره خانه‌های تاریخی شیراز و دو جلد درباره کوچه‌های تاریخی این شهر است، در جلد خانه‌های تاریخی، تمام خانه‌های تاریخی شیراز، چه در بافت تاریخی و چه در بافت میانی، که به ثبت ملی رسیده‌اند، آمده است و بیش از ۳۴۰ خانه ثبت ملی شده‌اند که همراه با عکس و توضیحات در این جلد معرفی شده‌اند و تعدادی از آنها نیز به اقامتگاه بوم‌گردی تبدیل شده‌اند.

دانشنامه شیراز می‌تواند برای ثبت جهانی بافت تاریخی مورد استناد قرار گیرد

وی افزود: دو جلد دیگر درباره کوچه‌های تاریخی است که نام تاریخی آنها، محله‌ای که در آن قرار دارند و آثار مهمی که در این کوچه‌ها قرار دارد نیز احصا شده است و این دو مجلد فقط شامل کوچه‌های بافت تاریخی شیراز است؛ با توجه به ثبت ملی بافت تاریخی شیراز، تهیه این مجلدها با جزئیات، تکمیل‌کننده ثبت ملی و نشان‌دهنده اهمیت این بافت است و این دانشنامه می‌تواند برای ثبت جهانی بافت نیز مورد استناد قرار بگیرد.

وی در پاسخ به این سؤال که آیا همه کوچه‌ها مستندات دارند، گفت: بله؛ برای تمامی کوچه‌ها، علاوه بر عکسبرداری و مستندسازی، نقشه‌هایی نیز از یک‌صد سال پیش تاکنون داریم که نام کوچه‌ها در آنها آمده است؛ قصد داریم در آخر کتاب، نقشه‌ها را نیز به چاپ برسانیم، قدیمی‌ترین نقشه مورد استفاده مربوط به ۱۰۳ سال قبل است؛ همچنین نقشه‌ای از سال ۱۳۲۶ شمسی داریم که نقشه‌ای بسیار ارزشمند است، چراکه تقریباً نام تمام کوچه‌های بافت تاریخی را دربر دارد و از دهه‌های ۳۰، ۴۰ و ۵۰ نیز نقشه‌هایی در اختیار داریم و این جلدها توسط آقای مسعود منیعاتی و تیم ایشان نوشته شده است.

مسئول پروژه، ناظر و ویراستار علمی دانشنامه شیراز در ادامه گفت: پژوهش و داوری سه جلد دیگر نیز تا پایان پاییز به اتمام می‌رسد، که یکی از این مجلدها شامل فرهنگ خوراک شیراز است و علاوه بر خوراک‌های مخصوص شیراز و طرز پخت و تهیه آنها، وسایل آشپزخانه و وسایل پذیرایی را نیز شامل می‌شود؛ برای این بخش از منابع قدیمی و اطلاعات خود نویسنده، که پژوهشگر بوده، استفاده شده است.

وی افزود: دو جلد دیگر نیز شامل بناهای مذهبی تاریخی است؛ از جمله مساجد تاریخی، حسینیه‌ها و امامزاده‌ها، مدارس علمیه، سقاخانه‌ها، تکیه‌ها، کنیسه‌ها، کلیساها، آتشکده‌ها و کلیه بناهای مذهبی شیراز.

جوانمردی با اشاره به اینکه در آینده نیز می‌توان با انعقاد قراردادهای جدید، موضوعات دیگری از شیراز را که باقی مانده است، مورد بررسی قرار داد، گفت: موضوعاتی نظیر تاریخ شیراز، مشاهیر علمی و عرفانی، کوچه‌های بافت میانی، خانه‌های غیرثبتی که دارای ارزش هستند، گودها، کل‌ها، دروازه‌ها و آب‌انبارها نیز می‌تواند در ادامه این پروژه مورد توجه قرار گیرد و ان‌شاءالله در قراردادهای بعدی می‌تواند ادامه یابد.

وی در ادامه، در پاسخ به این سؤال که آیا تغییر مدیریت‌ها ممکن است باعث متوقف شدن این پروژه فرهنگی شود، گفت: اگر مطالبه مردم و رسانه‌ها برای ادامه یافتن تألیف این دانشنامه، که برای شناخت شیراز بسیار مهم است، وجود داشته باشد، با هر تغییر مدیریتی نیز تألیف این دایره‌المعارف ادامه خواهد یافت؛ از سوی دیگر، ما علاوه بر این ۱۵ جلد، محتوای مجلدهای بعدی را نیز تا حدودی آماده کرده‌ایم و برای اجرا کار زیادی نداریم، که اگر مطالبه مردمی وجود داشته باشد، این کار می‌تواند ادامه پیدا کند.