فاطمه مقدم – خبرنگار شهرمردم، این روزها که اینترنت در ایران همچنان با اختلال مواجه است و وقتی هم که وصل می‌شود، تماشای تصاویر و ویدیوهای منتشرشده از کشتگان و مجروحان جوان وطن، ناله جان‌سوز مادران و پدران، وحشت‌افزایی و رنج شدید به دنبال دارد. گرچه بخش بزرگی از مردم مواجهه‌ی غیرمستقیم با این تصاویر و اخبار دارند، اما متخصصان سلامت روان هشدار می‌دهند که این حجم از مواجهه با اخبار و صحنه‌های دردناک، خطر افزایش چشمگیر اختلالات سلامت روان از جمله اضطراب فراگیر، افسردگی اساسی و حتی بروز رفتارهای خودکشی را در پی خواهد داشت. به هر رو، چاره‌ای نیست جز آنکه شیوه‌ی بودن را کمی تغییر دهیم. مهم این است که بتوانیم روان خود را بازسازی کنیم؛ خصوصاً در شرایطی که بحران در کشور تمام نشده است و جامعه زیر سایه مخوف جنگ روزگار می‌گذراند. در این روزها، مهم‌ترین هدف، بازسازی و حفظ ذخیره روانی فردی و جمعی است.

در این راستا، با رئیس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره استان فارس گفت‌وگو کردیم. او مجدانه معتقد است که مدیریت دریافت اطلاعات، تمرکز بر منابع موثق، غرق نشدن در جزئیات تصاویر و فیلم‌هایی با صحنه‌های دلخراش و رنج شدید، یک ضرورت قطعی برای حفظ سلامت روان در بحران است.

رئیس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره استان فارس، در گفت‌وگو با «شهر مردم»، به تبیین مرز میان واکنش‌های طبیعی انسانی و بروز اختلالات روانی در شرایط بحران‌های جمعی پرداخت.

دکتر «علیرضا فیلی»، با تشریح یک مدل ساده از طیف احساسات آدمی گفت: تمامی ویژگی‌های روانی ما، از جمله غم، شادی، اضطراب و استرس، بر روی یک محور واحد مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. نقطه میانی این محور، بیانگر واکنش‌های طبیعی ماست؛ در حالی که هرگونه گرایش شدید به دو سوی این محور، نشان‌دهنده‌ی ورود به محدوده‌ی اختلال است.

وی در ادامه افزود: حالت دوم که مرز بین واکنش طبیعی و اختلال را تعیین می‌کند، این است که این واکنش‌ها چقدر در روابط بین‌فردی، شغلی، اجتماعی و خانوادگی فرد اثرگذار باشند و به هر میزانی که اختلال ایجاد کنند، فرد دچار اختلال است. این دو ملاک را می‌توانیم برای تشخیص طبیعی یا غیرطبیعی بودن واکنش‌ها معیار قرار بدهیم؛ در حالی که شدت، ملاک نیست، بلکه مدیریت‌شده و منطقی بودن واکنش اهمیت دارد. به‌عنوان مثال، خشم بیش از حد یا در مقابل آن، بی‌تفاوتی کامل و خنثی بودن، هر دو از مصادیق حالت‌های غیرطبیعی محسوب می‌شوند؛ هر فردی نیازمند ظرفیتی برای تجربه و مدیریت هیجان‌های مختلف است تا بتواند تعادل خود را حفظ کند.

فیلی بیان کرد: افرادی که در دو انتهای این طیف قرار می‌گیرند، یا دچار پرخاشگری شدید می‌شوند و یا آن‌چنان منفعل خواهند شد که همین انفعال، خود تبدیل به یک واکنش غیرطبیعی و آسیب‌زا می‌گردد.

وی در پاسخ به این سؤال که به دنبال حوادث اخیر، شبکه‌های اجتماعی مملو از تصاویر دردناک کشتگان و مجروحان است و ذهن انسان تا چه حد می‌تواند این سطح از محرک‌های دردناک را تحمل کند، گفت: تماشای مداوم تصاویری که بار هیجانی منفی دارند، می‌تواند آسیب‌های جدی به سلامت روان جامعه وارد کند؛ اگر افراد به‌طور پیوسته در معرض تصاویر حاوی اندوه و غصه قرار گیرند، کم‌کم دچار افسردگی شده و ظرفیت شادی در آن‌ها کاهش می‌یابد؛ همچنین، تماشای مستمر تصاویر خشونت‌بار، خشونت را برای فرد عادی‌سازی کرده و این خطر وجود دارد که فرد ناخواسته به سمت رفتارهای پرخاشگرانه سوق پیدا کند.

این متخصص تأکید کرد که این تصاویر و اخبار تلخ، به‌طور معمول منجر به افزایش چشمگیر سطوح اضطراب و افسردگی عمومی می‌شوند؛ در بسیاری از موارد، مشاهده مستقیم این صحنه‌ها به‌عنوان یک «تروما» یا آسیب روانی عمیق عمل کرده و به شکل خاطرات تکرارشونده در ذهن فرد باقی می‌ماند.

وی در ادامه به سازوکار خوگیری ذهن اشاره کرد و افزود: ذهن انسان خاصیت خوپذیری دارد؛ هرچه ما بیشتر به یک موضوع توجه کنیم و پیرامون آن فکر کنیم، مسیرهای عصبی ما در همان جهت تقویت می‌شوند. به همین ترتیب، افرادی که جذب مسائل غم‌انگیز می‌شوند، بیشتر در مدار غم باقی می‌مانند، در حالی که افراد شاد نیز به‌طور طبیعی به سمت مسائل نشاط‌آور کشیده می‌شوند.

فیلی پیشنهاد داد: برای حفظ تعادل روانی، آگاهی از کلیت رویدادها کافی است و نیازی به قرارگیری مداوم در معرض تصاویر و جزئیات دردناک حوادث نیست.

وی در ادامه بر اهمیت مرجع‌سنجی اخبار، خصوصاً در شرایط بحرانی، تأکید توصیه کرد: مردم اخبار را صرفاً از منابع معتبر و رسمی پیگیری کنند، ذهن انسان تمایل دارد هر اطلاعاتی را، چه صحیح و چه غلط، بپذیرد، بنابراین سندیت و صحت منبع از اهمیت بالایی برخوردار است؛ حال آنکه در شیوه‌های راستی‌آزمایی لازم است در نظر بگیریم که هر خبر موثق باید به سه پرسش بنیادی پاسخ دهد: چه کسی؟ چه وقت؟ و کجا؟ در غیر این صورت، آن خبر فاقد سندیت لازم است.

رئیس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره استان فارس، با اشاره به نشانه‌های هشداردهنده مشکلات روانی، گفت: درگیری ذهنی دائمی، راه رفتن یا بی‌قراری زیاد، اختلالات خواب، تنش‌پذیری بالا و کاهش تاب‌آوری از جمله علائمی هستند که نشان می‌دهند فرد در معرض مشکلات جدی روانی قرار دارد.

وی با تأکید بر اهمیت اقدامات پیشگیرانه و مداخلات ساده برای کاهش اضطراب‌های اجتماعی افزود: فعالیت بدنی منظم، دوری از تمرکز بر شبکه‌های خارجی که صرف‌نظر از گرایش‌های سیاسی، به‌طور مداوم اخبار منفی منتشر می‌کنند، افزایش روابط خانوادگی، کاهش استفاده از وسایلی مانند تلفن همراه، ایجاد ارتباط عاطفی بیشتر میان اعضای خانواده و برگزاری گفت‌وگوهای آرام‌بخش، همگی می‌توانند به آرامش افرادی که دچار اضطراب هستند کمک کنند.

فیلی در پاسخ به این سؤال که آیا نظام روان‌شناسی و مشاوره فارس برنامه‌ای برای مداخله‌ی گسترده‌ی اجتماعی و حمایت روانی از مردم دارد، توضیح داد: از دوران کرونا، گروه‌های مداخله در بحران را ایجاد کردیم که از طریق تلفن، پاسخگوی مشکلات روانی مردم بودند و این اقدام تأثیر بسیار مثبتی داشت. متأسفانه دولت و رسانه‌ها توجه کافی به این خدمت نکردند، اما این گروه حتی در جریان جنگ ۱۲ روزه نیز خدمات‌رسانی را ادامه داد.

رئیس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره استان فارس با اشاره به برنامه‌ریزی‌های جدید برای گسترش حمایت‌های روانی و اجتماعی گفت: اکنون نیز با همکاری جمعیت هلال‌احمر درصدد راه‌اندازی ستاد مداخله در بحران‌های روانی در استان هستیم؛ این گروه‌ها به‌زودی تشکیل خواهند شد تا در مواقع بروز بحران‌های اجتماعی و طبیعی مانند سیل و زلزله، که مردم به‌طور گسترده درگیر آثار روانی آن می‌شوند، به‌عنوان تیم‌های کمک‌رسان فعال شوند و به حفظ سلامت روان جامعه یاری رسانند.

گفتنی است مرکز مشاوره دانشگاه شیراز نیز علاوه بر ارائه‌ی خدمات به کارکنان و دانشجویان، خدماتی برای عموم مردم دارد. خدمات این مرکز به‌صورت حضوری و آنلاین ارائه می‌شود؛ برای اطلاعات بیشتر می‌توانید به وب‌سایت مرکز به آدرس student.shirazu.ac.ir/moshavereh  مراجعه کنید.

همچنین، مردم می‌توانند جهت دریافت خدمات تخصصی و غیرتخصصی، از ساعت ۹ صبح تا ۱۲ ظهر با شماره ۰۹۰۱۶۹۰۹۵۳۱ مرکز مشاوره دانشگاه تماس بگیرند.