فاطمه مقدم – خبرنگار شهرمردم، زندگی در سایه جنگ احتمالی، همه را در وضعیتی برزخی و فرسوده‌کننده نگه داشته است. تعلیق میان صلح و درگیری، اضطراب مزمن را در تار و پود روزمره ما بافته و هر برنامه‌ریزی حتی میان‌مدت را بی‌معنا کرده است، اما زمان در گذر است و نوروز که اصلی‌ترین فصل گردشگری شیراز است، در پیش است.

ترکیب فشارهای اقتصادی شدت‌گرفته از دی‌ماه و وضعیت برزخی ناشی از سایه جنگ در آخرین ماه سال، گذران زندگی را برای هنرمندان صنایع دستی که معیشتشان مستقیماً به فروش محصولات وابسته است، دشوارتر از پیش کرده است. این هنرمندان که هر ساله از اولین روزهای زمستان تمام توان خود را صرف تولید می‌کنند تا با اتکا به شلوغی نوروزی شیراز بتوانند محصولات خود را در بازارچه‌های صنایع دستی به فروش برسانند و کسادی راکد یک‌سالشان را جبران کنند، معتقدند که تنها سه روز قبل از سال تحویل تا روز بعد از آن، طلایی‌ترین روزهای فروش در بازارچه‌های نوروزی صنایع دستی است که نباید با تعلل در برگزاری از دست برود.

بازارچه‌های نوروزی صنایع دستی که در محورهای گردشگری حافظیه و زندیه و برخی دیگر از اماکن گردشگری چون تخت جمشید برپا می‌شوند، فضاهایی زنده، پرشور و چندلایه‌اند که طی سال‌ها برگزاری مداوم در ایام نوروز به یکی از جاذبه‌های مکمل سفر به شیراز تبدیل شده‌اند. برای بسیاری از گردشگران، قدم زدن در میان غرفه‌های صنایع‌دستی حافظیه یا زندیه بخشی از تجربه فرهنگی سفر به شیراز است؛ جایی که در کنار هنر اصیل فارس، گفت‌وگو، معاشرت و حال‌وهوای نوروزی، معنای واقعی گردشگری شهری را کامل می‌کند.

خوشبختانه برگزاری منظم این بازارچه‌ها سبب شده مسافران نوروزی از سراسر ایران از وجود این بازارها آگاه باشند. طبق گزارش‌هایی که هر ساله از فروش این بازارچه‌ها منتشر می‌شود، این موضوع دریافت می‌شود که مسافران برنامه سفرشان را طوری می‌چینند که دیدار و خرید از همین بازارها نیز در آن گنجانده شود، اما نکته مهمی که هنرمندان صنایع دستی فارس به آن تأکید دارند این است که زمان اوج فروش نوروزی آن‌ها در این بازارچه‌ها، تنها یک تا دو روز پیش از تحویل سال نو و سه روز نخست عید است. در این بازه زمانی کوتاه، مسافران با شور و شوق عید و جیب پُرتر، راحت‌تر خرید می‌کنند. اما پس از گذشت این چند روز، رفتار خریدشان به حالت عادی بازگشته و تمایل به خرید به شدت کاهش می‌یابد؛ در حالی‌که تعلل در برگزاری بازارچه‌های نوروزی در دو سال گذشته سبب شده دو روز پیش از عید و گاه حتی روز مهم سال تحویل، که محورهای گردشگری شلوغ‌تر از دیگر روزهای نوروز هستند، از هنرمندان گرفته شود و تا بازارچه سرپا شود، دو تا سه روز فرصت فروش خوب قبل از سال و روز سال تحویل بسوزد.

در واقع هرگونه تعلل یا تأخیر در برگزاری بازارچه‌های نوروزی، حتی به اندازه یک روز، مستقیماً به معنای از دست دادن بخش اعظم این فرصت حیاتی فروش برای هنرمندان است؛ از این رو اجرای به‌موقع و برنامه‌ریزی دقیق این بازارچه‌ها، به‌ویژه در اماکن گردشگری کلیدی، مانند حافظیه و زندیه، برای موفقیت اقتصادی هنرمندان صنایع دستی فارس در ایام نوروز بسیار حیاتی است. این امر نه‌تنها به رونق بازارچه‌ها کمک می‌کند، بلکه به معرفی هرچه بیشتر هنرهای دستی و فرهنگ غنی فارس در سطح ملی می‌انجامد.

تعدد متولیان و برخوردهای سلیقه‌ای، عامل مهم تأخیر در برگزاری بازارچه‌های صنایع دستی نوروزی است 

یک کارشناس و مدرس گردشگری در گفت‌وگو با «شهر مردم» درباره اهمیت بازارچه‌های نوروزی صنایع دستی گفت: در سراسر کشور، یکی از مهم‌ترین بازارهای نوروزی، همین بازارهای مستقر در محورهای گردشگری حافظیه و زندیه است؛ بازارهایی که جز شیرازی‌ها، بیشتر مسافران نوروزی از وجود آن‌ها مطلع هستند؛ به همین دلیل اهمیت این بازارها بسیار بالاست و اگر قرار است کاری در شأن نام شیراز انجام شود، باید از اجرای شتاب‌زده فاصله بگیریم و به سمت برنامه‌ریزی دقیق و مبتنی بر اصول حرکت کنیم.

علی نیری درباره دلایل به تأخیر افتادن برپایی بازارچه‌های نوروزی تا دقیقه ۹۰ پایان سال افزود: با وجود آنکه هر سال از پیش می‌دانیم این بازارچه‌ها برگزار خواهد شد و حتی در ستاد سفر از حدود یک ماه قبل درباره آن تصمیم‌گیری می‌شود، همچنان شاهد تعلل در اجرای آن هستیم. یکی از مهم‌ترین دلایل این تأخیر آن است که برخی نهادهای دخیل در برگزاری، درک صحیح و کاملی از کارآمدی این بازارچه‌ها ندارند و به نقش آن‌ها در ایجاد خوشه‌های اقتصادی و اشتغال‌زایی مستقیم و غیرمستقیم توجه کافی نمی‌کنند.

نیری که خود چندین سال این بازارچه‌ها را برپا کرده است، در ادامه تحلیل خود درباره تأخیرها در برگزاری، به مسئله چندمتولی بودن برگزاری بازارچه‌های نوروزی صنایع دستی اشاره کرد و اظهار کرد: برگزاری این بازارچه‌ها نیاز به هماهنگی میان چند مسئول در استان دارد؛ بخشی از آن به اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برمی‌گردد، بخشی به شهرداری، بخشی به اداره کار و در نهایت تصمیم‌گیری‌ها نیازمند مصوبه ستاد سفر است؛ این پراکندگی، خود عاملی برای تأخیر است.

وی همچنین سلیقه‌محور بودن برگزاری رویدادها را یکی دیگر از علل تأخیر در برگزاری رویدادها خواند و توضیح داد: این رویکرد عمدتاً متکی به دانش یا ضابطه غیرقابل تغییر نبوده است و این سلیقه‌محوری برای انجام کارهایی که هر ساله باید تکرار شود، اختلال زیادی ایجاد می‌کند و باعث به تعویق افتادن زمان برگزاری و گاه از دست رفتن روز اول سال تحویل که مهم‌ترین روز برای فروش است، می‌شود؛ اگرچه برنامه‌های نوروزی دارای بخش‌های خلاقانه و متغیر هستند، اما بازارچه صنایع دستی یک بخش ثابت و برنامه‌ریزی‌شده است که نیازمند ثبات اجرایی است.

مسافران نوروزی شیراز بنا بر شواهد عمدتاً دو شب و سه روز می‌مانند و این سَبک سفر به شیراز است. این مدت کوتاه، به سبب پُرجاذبه بودن شیراز، فرصت گشت‌وگذار در بازارهای صنایع دستی را از مسافران می‌گیرد و این خود اهمیت بازارچه‌های نوروزی صنایع دستی را دوچندان می‌کند.

این کارشناس گردشگری نیز به اهمیت استراتژیک این بازارچه‌ها در نزدیکی جاذبه‌های اصلی شهر شیراز اشاره کرد و گفت: با توجه به افزایش سرعت زندگی، مسافران زمان کافی برای سر زدن به عمق بازارهای سنتی و انجام خریدهای طولانی را ندارند، به همین دلیل، در شیراز و سایر نقاط کشور تلاش می‌شود که خدمات و غرفه‌های فروش به سمت جاذبه‌های اصلی گردشگری هدایت شوند تا گردشگران بتوانند همزمان با بازدید از سایت‌ها، خریدی از صنایع دستی آن منطقه نیز انجام دهند.

وی در ادامه بیان کرد: متأسفانه عدم به‌کارگیری علم گردشگری در تصمیم‌سازی‌های مدیریتی، خود عاملی شده است که نتوانیم تصمیمات بلندمدت بگیریم؛ این امر چه در رونق کلی گردشگری و چه در فروش صنایع دستی مشهود است. این عدم قطعیت باعث می‌شود رویدادهایی مانند بازارچه‌های نوروزی تا روزهای پایانی سال در هاله‌ای از ابهام باقی بمانند.

این کارشناس و مدرس گردشگری در ادامه تصریح کرد: نکته دیگر این است که ما پس از چندین سال برگزاری پیاپی این بازارچه‌ها، هنوز درباره نحوه اجرا، سازوکار شکلی و طراحی و ساخت غرفه‌ها به نتیجه قطعی نرسیده‌ایم؛ هر سال ساخت غرفه‌ها به یک شرکت خصوصی واگذار می‌شود، در حالی که به اعتقاد من باید یک نهاد مشخص، برای مثال شهرداری (با توجه به اینکه گذرها متعلق به شهرداری است)، یک‌بار برای همیشه با صرف هزینه‌ای هرچند قابل توجه، اقدام به طراحی و ساخت غرفه‌های شکیل، استاندارد و قابل نصب و جمع‌آوری کند تا این مسئله به طور اساسی حل شود؛ چراکه بخش خصوصی بسته به شرایط، گاهی همکاری می‌کند و گاهی همکاری لازم را ندارد.

به گفته این کارشناس گردشگری، موضوع دیگر در برگزاری دیرهنگام این بازارچه‌ها، وجود عدم هماهنگی بین نهادهای مختلف برگزارکننده در استان است. این بازارچه‌ها نیازمند یک نهاد به‌عنوان محور واحد هماهنگ‌کننده هستند که به نظر می‌رسد باید ستاد سفر باشد. اما متأسفانه گاهی پیش آمده است که با وجود ۶ ماه برنامه‌ریزی قبلی، درست شب اجرای برنامه، یکی از نهادهای مرتبط مانند راهنمایی و رانندگی یا اداره کل میراث فرهنگی مانع برگزاری می‌شوند و این اقدام کل کار را تا زمانی که این مسائل و تعارضات حل شود، به تأخیر می‌اندازد.

وی سپس به پیچیدگی‌های اجرایی اشاره کرد: مسائل برگزاری این بازارچه‌ها عمدتاً خیلی پیچیده‌تر از چیزی است که دیده می‌شود؛ مثلاً یکی از موارد این است که شهرداری موظف است این بازارچه‌ها را به صورت مناقصه برگزار کند که اگر مناقصه چند ماه قبل از عید برگزار شود، به دلیل نوسانات قیمتی، امکان‌سنجی و قیمت‌گذاری دقیق برای بخش خصوصی سخت است و از برگزاری آن استقبال نمی‌کنند، در نتیجه این امر باعث می‌شود که برگزاری مناقصه به خود ماه اسفند موکول شود و این روند، همان‌طور که دیدیم، موجب تأخیر در شروع به کار بازارچه‌ها می‌گردد.

نیری در ادامه بر اهمیت حیاتی این بازارچه‌ها برای هنرمندان صنایع دستی شیراز تأکید کرد و گفت: من می‌دانم که یک هنرمند یک سال تمام در گوشه کارگاهش زحمت می‌کشد تا بتواند بخش مهمی از تولیداتش را در همین بازارچه‌های نوروزی به فروش برساند و در واقع اقتصاد یک‌ساله‌اش به فروش در این مقطع وابسته است،  بنابراین باید طوری برنامه‌ریزی شود که بازارچه‌ها حداقل ۴ تا ۵ روز پیش از شروع نوروز برپا شده و ایرادات احتمالی‌شان رفع شده باشد.

وی با اشاره به اینکه در حوزه فرهنگ و گردشگری یک نقیصه مهم وجود دارد و آن هم عدم اعتقاد به تخصصی بودن این حوزه است، متذکر شد: راهکار اساسی برای پیشبرد امور در این حوزه، اعتماد به متخصصان است؛ در حالی‌که ما در حوزه‌هایی مانند جمع‌آوری پسماند می‌دانیم که کار باید به متخصصان با سازوکار مشخص سپرده شود، اما متأسفانه در حوزه فرهنگ به تخصص اعتقاد کمتری وجود دارد و هر کسی اظهار نظر می‌کند، این رویکرد در حوزه‌ای که مستقیماً با روان و سلیقه انسان در ارتباط است، باعث می‌شود نتایج مطلوب حاصل نشود.

نیری در پایان به این موضوع اشاره کرد که ستاد سفر باید رویکرد زمان‌بندی خود را تغییر دهد و به جای تشکیل جلسات در یک ماه مانده به نوروز، بهتر است جلسات این ستاد بلافاصله پس از پایان نوروز هر سال برگزار شود؛ این کار به اعضا این امکان را می‌دهد که با نگاهی واقع‌بینانه و بر اساس داده‌های تازه، به بررسی دقیق مشکلات و مسائل پیش‌آمده در نوروز گذشته بپردازند، در این صورت، یک سال کامل زمان باقی خواهد بود تا بر اساس یافته‌ها، به نتایج قابل اتکا و قابل تکرار دست یابند و از شتاب‌زدگی و سلیقه‌ای عمل کردن در سال بعد جلوگیری شود.

بازارچه‌های نوروزی از ۲۵ اسفند برگزار می‌شود، اگر… 

گرچه بنا بر سخنان مجید سلیمی، معاون صنایع‌دستی و هنرهای سنتی اداره کل میراث فرهنگی استان فارس، در گفت‌وگو با «شهر مردم» مقرر شده است که بازارچه‌های نوروزی صنایع دستی طبق برنامه برگزار شوند، آغاز این بازارچه‌ها برای بازه زمانی ۲۵ اسفند تا ۲۰ فروردین در نظر گرفته شده است.

با این حال، از سخنان این مقام مسئول به نظر می‌رسد جزئیات اجرایی این طرح همچنان در مرحله بررسی و هماهنگی‌های نهایی قرار دارد. از تصمیمات شورای تأمین برای برگزار شدن یا نشدن این بازارچه‌ها تا مشارکت نقاطی چون سعدیه و ارگ کریم‌خان در میزبانی از این بازارچه‌ها، هنوز در هاله‌ای از ابهام است. آن‌چه مسلم است، میراث فرهنگی فارس قصد دارد نوروز امسال را به فرصتی برای عرضه هنر اصیل استان تبدیل کند، هرچند مسیر اجرای این تصمیم هنوز نیازمند هم‌افزایی تصمیم‌گیری‌هایی است که هنوز صددرصد قطعی نشده و نیازمند برنامه‌ریزی است.