این جا  ، توسعه پایِ دار است نه پایدار !

از ضعف نظارت بر تغییر کاربری اراضی و اجرای ناکافی قوانین و مقررات حفاظتی گرفته تا عدم اجرای کامل طرح آمایش سرزمین و فعالیت معدن شن و ماسه

فرماندار شیراز :

تصمیم‌گیری درباره سد تنگ سرخ باید به اهل فن سپرده شود، نه سیاسیون

هشدار پژوهشگر محیط زیست درباره شمال‌غرب شیراز:

مدیریت ارشد فارس باید میان طبیعت و منافع افراد خاص یکی را انتخاب کند

فاطمه مقدم – شهر مردم

نشست بررسی وضعیت محیط زیست شمال‌غرب شیراز با محوریت مناطق کوه قلات، تنگ سرخ و کوه دراک، با حضور فرماندار شیراز، مدیران و نمایندگان دستگاه‌های اجرایی استان فارس، معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری فارس و جمعی از فعالان حوزه محیط زیست در محل فرمانداری شیراز به همت «محمد هادی بینازاده» مدیر سازمان مردم نهاد سبزاندیشان قلات زاگرس برگزارشد؛ در این نشست، حاضران به بررسی فرصت‌ها و چالش‌های زیست‌محیطی این منطقه پرداختند.

شمال‌غرب شیراز که شامل کوه قلات، تنگ سرخ و کوه دراک است، به عنوان آخرین باقیمانده از زیست‌بوم ارزشمند زاگرس در مجاورت یک کلان‌شهر شناخته می‌شود و نقش مهمی در تعادل اکولوژیک شهر شیراز ایفا می‌کند؛ وجود کوه‌ها و دره‌های متعدد در این محدوده، به‌ویژه تنگ سرخ که به عنوان یکی از کریدورهای اصلی هوای شیراز شناخته می‌شود، تأثیر قابل توجهی در تهویه و بهبود کیفیت هوای این کلان‌شهر دارد.

این منطقه از نظر تنوع زیستی نیز دارای اهمیت ویژه‌ای است، بر اساس گزارش ارائه‌شده در این نشست توسط حمید مصباح، عضو سابق هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، بیش از ۳۰۰ گونه گیاهی در این محدوده شناسایی شده که دست‌کم ۱۵ گونه آن بومی و انحصاری این منطقه بوده است و در هیچ نقطه دیگری از جهان یافت نمی‌شود؛ علاوه بر این، خدمات اکوسیستمی متعددی همچون تولید و پالایش هوای پاک برای شهر شیراز، تغذیه منابع آب زیرزمینی، کنترل و هدایت سیلاب‌ها و همچنین تأمین آب دریاچه مهارلو از طریق سپرآب‌ها از جمله کارکردهای مهم این زیست‌بوم به شمار می‌رود. سیراب شدن دریاچه مهارلو نیز از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا خشک شدن آن می‌تواند منجر به تولید و انتشار ریزگردهای نمکی در منطقه شود. از دیگر ظرفیت‌های این محدوده می‌توان به امکان توسعه گردشگری طبیعی، ایجاد فرصت‌های سرمایه‌گذاری پایدار، ارتقای کیفیت زندگی شهروندان شیرازی و ساکنان روستاهای اطراف و همچنین حفظ این سرمایه طبیعی برای نسل‌های آینده اشاره کرد.

با این حال، فعالان محیط زیست در این نشست به برخی چالش‌ها و تهدیدهای جدی پیش‌روی این منطقه نیز پرداختند؛ از جمله این مسائل می‌توان به ضعف نظارت بر تغییر کاربری اراضی، اجرای ناکافی قوانین و مقررات حفاظتی، عدم اجرای کامل طرح آمایش سرزمین در تعیین الگوی توسعه شهری در این محدوده و همچنین فعالیت یک معدن شن و ماسه در منطقه اشاره کرد که همواره با انتقاد فعالان محیط زیست همراه بوده است. به باور فعالان حاضر در جلسه، نبود مدیریت یکپارچه در حوزه آبریز مهارلو که بخش مهمی از آن در شمال‌غرب شیراز قرار دارد، از عوامل اصلی بروز و تشدید چالش‌های زیست‌محیطی این منطقه به شمار می‌رود.

فعالان همچنین بر ضرورت هم‌افزایی میان دستگاه‌های اجرایی، تقویت نظارت‌ها، اجرای دقیق قوانین زیست‌محیطی و حرکت به سوی مدیریت یکپارچه برای حفاظت از این پهنه ارزشمند طبیعی تأکید کردند تا از تخریب این میراث طبیعی جلوگیری و زمینه بهره‌برداری پایدار از آن برای نسل‌های آینده فراهم شود.

فعالان محیط زیست در ادامه تأکید کردند که استان فارس نیازمند تعیین و اعلام سیاست‌های روشن اکولوژیک است. به باور آنان، فرماندار شیراز و استاندار فارس باید مشخص کنند که اولویت مدیریت استان حفظ محیط زیست و منابع طبیعی است یا تأمین منافع و رضایتمندی برخی افراد و گروه‌های خاص. به اعتقاد فعالان، راه نجات و توسعه پایدار کشور در پاسداشت محیط زیست و منابع طبیعی نهفته است.

در شمال‌غرب شیراز توسعه پای‌دار در حال اجراست، نه توسعه پایدار 

حمید مصباح، عضو سابق هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس، در نشست بررسی وضعیت محیط زیست شمال‌غرب شیراز با اشاره به روند برخی فعالیت‌های عمرانی در این منطقه گفت: در منطقه شمال‌غرب شیراز تعریف و اجرای پروژه‌های عمرانی بدون انجام ارزیابی‌های دقیق اکولوژیک و همچنین استقرار برخی فعالیت‌های آلاینده در مسیری که نقش مهمی در تأمین هوای پاک شیراز دارد، نگرانی‌های جدی ایجاد کرده است.

وی تأکید کرد: فدا کردن سرمایه‌های طبیعی و سلامت مردم به نام توسعه، در واقع توسعه پایدار نیست، بلکه نوعی «توسعه پای‌دار» است که پیامدهای آن در بلندمدت متوجه شهروندان خواهد شد.

به گفته او، گسترش گردشگری بدون مدیریت و برنامه‌ریزی نیز از دیگر چالش‌های این منطقه است که می‌تواند مخاطرات متعددی برای طبیعت و زیست‌بوم آن به همراه داشته باشد.

مصباح بزرگ‌ترین تهدید کنونی محیط زیست شمال و شمال‌غرب شیراز را نه تغییر اقلیم یا خشکسالی، بلکه تغییر کاربری تدریجی اراضی و توسعه بدون توجه به ملاحظات اکولوژیک دانست و هشدار داد که ادامه این روند می‌تواند در مدت کوتاهی سرمایه‌های طبیعی ارزشمند منطقه را از بین ببرد.

او همچنین تأکید کرد که نگرانی‌ها درباره این منطقه صرفاً زیست‌محیطی نیست، بلکه سلامت عمومی، امنیت زیستی و غذایی و کیفیت زندگی شهروندان شیراز را نیز در بر می‌گیرد.

وی از مسئولان خواست با تغییر رویکرد و نگاهی ویژه، برای حفاظت، بهره‌برداری اصولی و آبادسازی این سرمایه طبیعی برنامه‌ریزی بلندمدت انجام دهند.

تأخیر در حل مسائل محیط زیستی، ترک‌ها را به گسل تبدیل می‌کند 

معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری فارس در این نشست با تأکید بر نقش آگاهی عمومی در حفاظت از محیط زیست گفت: افزایش شناخت مردم نسبت به داشته‌ها و ارزش‌های محیط زیستی می‌تواند به تغییر رفتارهای فردی و اجتماعی منجر شود.

زارع‌پور افزود: هر اختلالی که تعادل اکولوژیک یک منطقه را بر هم بزند، زنجیره‌ای از پیامدهای زیستی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را در آینده نزدیک به دنبال خواهد داشت و هرچه زمان بگذرد، ابعاد این اختلال گسترده‌تر و پیچیده‌تر می‌شود.

به گفته وی، در مسائل زیست‌محیطی اگر رسیدگی به یک مسئله به تأخیر بیفتد، ترک‌های کوچک امروز در آینده به گسل‌هایی عمیق و گاه غیرقابل جبران تبدیل خواهند شد.

زارع‌پور همچنین با اشاره به تغییر رویکرد در کشور از «حکومت‌داری» به «حکمرانی» اظهار کرد: در ادبیات حکمرانی عمومی، آنچه بیش از همه اهمیت دارد، حکمرانی مشارکتی است؛ به این معنا که تصمیم‌گیری‌ها صرفاً دولت‌پایه نباشد، بلکه با حضور نهادها، گروه‌های مختلف و مشارکت مردم، موضوعات از اثربخشی و کارآمدی بیشتری برخوردار شوند.

وی تأکید کرد: در این چارچوب، هرگونه تغییر و اصلاح نیازمند تصمیمات راهبردی، علمی، تجربه‌محور، آینده‌نگر و مبتنی بر نیازها و ضرورت‌هاست؛ در غیر این صورت، اقدامات مقطعی و موسمی نه‌تنها پایدار نخواهند بود، بلکه در نهایت محکوم به شکست‌اند.

تصمیم‌گیری درباره سد تنگ سرخ باید به اهل فن سپرده شود، نه سیاسیون

فرماندار شیراز در این جلسه با تأکید بر نقش دغدغه‌مندی فعالان محیط زیست گفت: این عشق به طبیعت فارس است که فعالان محیط زیست استان را تا این اندازه حساس و پیگیر کرده است؛ اگر امروز بخشی از داشته‌های محیط‌زیستی ما در استان و کشور همچنان حفظ شده، بی‌تردید بخش مهمی از آن به دلیل همین دغدغه‌مندی، پیگیری و حساسیت فعالان این حوزه است.

سید علاءالدین کراماتی در ادامه با بیان اینکه «شبه‌مدرنیته بلای جان کشور شده است»، اظهار کرد: ما در بسیاری موارد، بدون آنکه ملاک‌ها و معیارهای اساسی مدرنیته را در عمل پذیرفته باشیم، اقداماتی انجام داده‌ایم که گمان می‌کنیم اساسی و بنیادی‌اند، در حالی که از پشتوانه لازم برخوردار نیستند.

وی افزود: بسیاری از رخدادهای نامیمون که در ایران شاهد آن هستیم، در جوامعی که خاستگاه تمدن مدرن به شمار می‌روند کمتر دیده می‌شود؛ زیرا در آن کشورها تصمیم‌گیری‌ها بر پایه علم انجام می‌شود و مسائل را با رویکرد علمی دنبال می‌کنند.

فرماندار شیراز با اشاره به اینکه ابطال‌پذیر بودن یک نظر یا عقیده از ویژگی‌های بنیادین علم است، بیان کرد: این به آن معنی است که انسان بپذیرد که نظر او وحی مطلق نیست و وقتی چنین نگاهی وجود داشته باشد، دیگر نمی‌توان با جزم‌اندیشی پیش رفت و ناگزیر به دیدگاه‌های دیگران نیز احترام خواهیم گذاشت.

مصیبت‌ها در کشور از جایی آغاز شد که غیرمتخصصان تصمیم گرفتند 

کراماتی ادامه داد: مشکل ما این است که گاهی هر کس اصرار دارد آنچه خود می‌گوید عین حقیقت است و جز آن اعتباری ندارد، در حالی که یک انسان تحصیل‌کرده بدون تعصب فرضیه‌های خود را در معرض آزمون قرار می‌دهد و تعصبی بر اثبات آن‌ها به عنوان نتیجه نهایی ندارد؛ چنین نگاهی است که می‌تواند راه را برای تصمیم‌گیری درست، گفت‌وگوی سازنده و حل مسائل پیچیده باز کند.

فرماندار شیراز در ادامه با اشاره به ضرورت رجوع به نظر کارشناسان، به‌ویژه در حوزه محیط زیست، خاطرنشان کرد: منِ سیاسی وقتی با یک مسئله تخصصی روبه‌رو می‌شوم، باید صبر کنم و ببینم کارشناسان چه می‌گویند.

کراماتی متذکر شد: مشکلات از جایی آغاز شده است که منِ سیاسی به خودم اجازه داده‌ام در هر موضوعی ورود کنم؛ نتیجه همین رویکرد، تزلزل در بسیاری از ارکان تصمیم‌گیری و مدیریت کشور بوده است و اگر امروز با مسئله اجتماعی مواجهیم، بخشی از آن به این دلیل است که افرادی بدون تخصص لازم وارد این حوزه شده‌اند و برای آن تصمیم گرفته‌اند.

وی تاکید کرد: وقتی درباره نهاد خانواده، که امروز در حال فروپاشی است، کسی تصمیم‌گیر باشد که حتی یک کتاب در حوزه روان‌شناسی و خانواده نخوانده است اما در جلسات درباره آن سخن بگوید و همان سخنان هم مبنای اجرا قرار گیرد، طبیعی است که نتیجه مطلوب حاصل نخواهد شد.

فرماندار شیراز تصریح کرد: تا کی باید در قرنی که همه چیز پژوهش‌محور است، همچنان درگیر این باشیم که مثلاً سد تنگ سرخ ساخته شود یا نه؟ این مسئله را باید متخصصان محیط زیست، آب، منابع طبیعی و حوزه‌های مرتبط تعیین کنند، نه سیاسیون. من فرماندار که در این زمینه تخصص ندارم، چه حقی دارم که بگویم این سد باشد یا نباشد؟

کراماتی گفت: بسیاری از مصیبت‌هایی که امروز با آن روبه‌رو هستیم حاصل همین نوع تصمیم‌گیری‌هاست؛ تا زمانی که به ساحت مقدس علم احترام نگذاریم و نظر کارشناسان را نصب‌العین خود قرار ندهیم، وضع و روزگار ما همین خواهد بود.

منابع طبیعی را غارت کردیم و محیط زیست را قربانی کردیم و هیچ شکوهی نساختیم!

کراماتی در ادامه با تأکید بر اینکه شرایط امروز ما در کشور شرایط مطلوبی نیست، افزود: ما منابع طبیعی خود را غارت کرده‌ایم، محیط زیست‌مان را پرپر کرده‌ایم و بسیاری از داشته‌های ارزشمند خود را به ثمن‌بخس از دست داده‌ایم، بی‌آنکه در مقابل، شکوه و شکوفایی درخوری ایجاد کرده باشیم.

وی بیان کرد: باید از خود بپرسیم چرا به مرحله‌ای رسیده‌ایم که منافع عمومی را رها کرده‌ایم و تنها به افراد و ملاحظات سیاسی میدان داده‌ایم.

فرماندار شیراز در ادامه گریزی به یک واکنش خود در برابر توسعه‌های بدون ضابطه عمرانی در استان زد و ادامه داد: من در همان زمان شروع به صدور مجوز ساخت باغ‌شهر، موضوع باغ‌شهرها را خیانتی به آیندگان می‌دانستم و این موضوع را نیز صریحاً مطرح کردم، اما متأسفانه آن‌گونه که باید از سوی فعالان و دلسوزان پیگیری و همراهی نشد؛ امروز هم می‌بینیم که باغ‌شهرها، افزون بر آسیب‌هایی که از منظر اقتصادی برای کشور به همراه داشتند، چه پیامدهای گسترده‌ای بر منابع و زیرساخت‌های ما گذاشته‌اند. اگر فقط ۲۰۰ هزار باغ‌شهر ساخته‌شده را در نظر بگیریم و حداقل ارزش هر یک را ۲۰ میلیارد تومان حساب کنیم، روشن می‌شود که چه حجم عظیمی از سرمایه می‌توانست به جای این مسیر صرف ایجاد اشتغال، رونق تولید و سرمایه‌گذاری مولد شود.

کراماتی تأکید کرد: البته مسئله فقط پول نیست؛ در این میان، حجم بزرگی از منابع آب نیز هدر رفته است و با این همه، من معتقدم هر نعمتی که تصور کنیم در ایران وجود دارد، همین نعمت‌ها می‌توانند با عشق به ایران زمینه بازگشت کشور به عظمت خود را فراهم کنند؛ می‌توان دوباره ایران را همچون ققنوسی از دل خاکستر برخاسته احیا کرد.

در بخش پایانی این نشست، فعالان محیط زیست مجموعه‌ای از مطالبات و پیشنهادهای خود را برای حفاظت مؤثر از منطقه شمال و شمال‌غرب شیراز مطرح کردند. آنان تأکید کردند که با توجه به اهمیت زیست‌محیطی این پهنه، لازم است این‌گونه نشست‌ها با هدف بررسی مستمر مسائل، هم‌اندیشی و برنامه‌ریزی برای آینده منطقه، به‌صورت منظم و مستمر در فرمانداری شیراز ادامه یابد.

از دیگر خواسته‌های مطرح‌شده، تشکیل «اتاق فکر محیط زیست شمال و شمال‌غرب شیراز» در فرمانداری بود تا زمینه‌ای برای تصمیم‌سازی دقیق‌تر، کارشناسی‌تر و مبتنی بر مشارکت فراهم شود؛ فعالان همچنین خواستار آن شدند که طرح‌ها و برنامه‌های در حال اجرای منطقه، با توجه به توان اکولوژیک آن بازبینی شود و تعریف و اجرای هرگونه طرح و برنامه جدید نیز بر پایه ارزیابی توان اکولوژیک و با رویکرد توسعه پایدار شیراز صورت گیرد.

آنان همچنین بر ضرورت ایجاد بانک اطلاعاتی از متخصصان، پژوهشگران، فعالان، سمن‌ها و دوستداران محیط زیست این منطقه تأکید کردند تا از این ظرفیت انسانی و علمی در برنامه‌ریزی‌های آینده استفاده شود. به باور فعالان، فراهم شدن زمینه مشارکت واقعی، مؤثر و مسئولانه متخصصان و جوامع محلی در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با این منطقه می‌تواند به تقویت بازوی فکری و مشورتی نهادهای متولی و در نهایت به حفاظت اصولی‌تر از این سرمایه طبیعی ارزشمند منجر شود.