سامانه   ۳۱۳۱ به‌عنوان درگاه ملی مشارکت مردمی برای حفاظت از میراث فرهنگی فارس نه به اپراتور متصل می‌شود و نه حتی امکان ثبت پیام یا گزارش به‌صورت خودکار فراهم است؛ به این ترتیب، سامانه‌ای که قرار بود بستری فوری برای گزارش‌دهی مردمی در شرایط حساس فراهم کند، فعلاً کارکرد عملی ندارد

  سامانه مانیتورینگ مرکزی برای چند اثر تاریخی استان از اواخر اسفندماه راه‌اندازی شده است که البته به گفته مدیرکل میراث فرهنگی فارس ، این سیستم در فاز اول تنها برای ۱۰ اثر تاریخی اصلی فعال شده است

معاون میراث فرهنگی فارس :

در استان پهناور فارس با بیش از سه هزار اثر ثبتی، ناچاریم به سمت تقویت پایش متمرکز و جلب مشارکت مردم در قالب طرح «همیار میراث‌بان» حرکت کنیم

فاطمه مقدم – شهر مردم

بناهای میراثی فارس از آسیب جنگ جان به دربردند اما آسیب‌های ناشی از حفاری‌های جستجوگران گنج، تن و پیکر این محوطه‌های باستانی را زخمی کرده است.

یک کنشگر میراث فرهنگی استان فارس از افزایش حفاری‌های گنج، هم‌زمان با جنگ و در برخی محوطه‌های باستانی فارس خبر داد؛ این درحالی است که خالی بودن این محوطه‌ها از گردشگران و کاهش نظارت میدانی نیز دست گنج‌یابان وندال را بیش از پیش باز گذاشته است.

سیاوش آریا، پژوهشگر و کنشگر میراث فرهنگی در استان فارس در گفت‌وگویی با ایسنا از افزایش حفاری‌ها در عرصه آثار میراثی استان فارس از جمله شهرستان‌های فیروزآباد، فراشبند و داراب پیش از جنگ و نورآباد و شهرستان رستم و قصر؛ درون یکی از آتشکده‌های ساسانی فراشبند و دو سه محوطه مهم و بسیار ارزشمند باستانی شهرستان داراب و در نهایت، در قصر ابونصر شیراز خبر داده است که گنج‌یابان وضعیت فاجعه‌باری را در این اماکن ایجاد کرده‌اند.

با این حال، هنگامی که جنگ آغاز می‌شود، آنچه فراتر از مرزهای جغرافیایی به‌عنوان هویت حقیقی یک سرزمین معنا پیدا می‌کند، ابنیه و میراث فرهنگی است؛ یادگارهایی که طی اعصار توسط نیاکان ما خلق و حفظ شده‌اند و تعدادی از آنها بار هویتی مردم را به دوش می‌کشند. در شرایط یک جنگ نابرابر که کشور در آن با تهاجم هم‌زمان دو قدرت نظامی و تهدید مستقیم علیه پایه‌های تمدنی و فرهنگی ایران مواجه است، حفاظت از تک‌تک آثار تمدنی نه‌تنها یک وظیفه تخصصی، بلکه نوعی دفاع از حافظه تاریخی، هویت جمعی و استمرار زندگی فرهنگی ملت ایران به شمار می‌رود؛ در این شرایط، گرچه محدودسازی دسترسی به محوطه‌های مهم تاریخی خود عملی حفاظتی از جان مردم و این بناها است که به سرعت انجام گرفت، اما باید مجموعه‌ای از برنامه‌های اضطراری برای حفاظت از محوطه‌های تاریخی نظیر تقویت گشت‌های یگان حفاظت با تمرکز بر نقاط آسیب‌پذیر، پایش سریع و مستمر محوطه‌ها از طریق بازدیدهای مکرر و ثبت تغییرات در دستور کار قرار بگیرد. در این شرایط استفاده از مشارکت جوامع محلی از طریق اطلاع‌رسانی و راه‌اندازی همان سامانه تلفنی برای ارائه گزارش مردمی می‌توانست امکان واکنش سریع و جلوگیری از تخریب یا حفاری‌های غیرمجاز را فراهم آورد؛ امری که به بی‌ثباتی زیرساخت‌های مخابراتی در طول جنگ میسر نشد.

با آغاز جنگ، کمیته مدیریت بحران و کمیته واکنش سریع برای حفاظت فوری از اماکن تاریخی در فارس فعال شد

در حالی‌که رسانه‌ها از افزایش فعالیت سودجویان در نبود نظارت‌های میدانی گزارش می‌دهند، صادق زارع معاون میراث فرهنگی فارس بخشی از این گزارش‌ها را فاقد مستندات لازم می‌داند و تأکید دارد اقدامات حفاظتی، از راه‌اندازی سامانه پایش تصویری تا تشکیل کمیته‌های بحران، در حال اجراست و این دست حرف‌ها فقط خبرسازی است. در چنین فضایی که روایت‌های میدانی و پاسخ‌های رسمی گاه با یکدیگر فاصله دارند، ضرورت شنیدن هر دو سوی موضوع و روشن‌کردن ابعاد واقعی وضعیت حفاری‌ها بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد.

صادق زارع در ادامه، فعالیت‌های انجام‌گرفته در مدت جنگ برای حفاظت از آثار میراثی را مناسب خواند و گفت: در اداره‌کل میراث‌فرهنگی فارس هم‌زمان با آغاز درگیری‌ها، کمیته مدیریت بحران به‌صورت مرکزی و با ریاست مدیرکل فعال و کمیته واکنش سریع با حضور مدیران پایگاه‌های جهانی و چند تن از همکاران اداره‌کل تشکیل شد تا در شرایط اضطراری ناشی از جنگ بتوانیم برای حفاظت و نجات اماکن تاریخی فوراً وارد عمل شویم.

وی در ادامه با اشاره به اینکه با توجه به گستردگی و پراکندگی آثار تاریخی در سراسر استان، استفاده از ظرفیت‌های مردمی برای حفاظت اجتناب‌ناپذیر است، افزود: در همین راستا، سامانه ۳۱۳۱ در استان راه‌اندازی شده است و اپراتورهای آن به‌صورت مستمر پاسخگو هستند؛ یکی از اهداف اصلی این سامانه، دریافت و پیگیری گزارش‌های مردمی درباره رویدادهای رخ‌داده در محوطه‌های تاریخی، از جمله حفاری‌های غیرمجاز است.

زارع در ادامه توضیح داد: سامانه مانیتورینگ مرکزی در حال حاضر برای مجموعه‌های دارای ارزش جهانی فعال و با ایجاد بستر فیبر نوری برای این محوطه‌ها و استقرار مرکز پایش تصویری در اداره‌کل میراث‌فرهنگی، برای نخستین‌بار در فارس و شاید در سطح کشور، امکان رصد متمرکز اماکن میراثی با تراکم بالای گردشگر فراهم شده است؛ محوطه‌هایی نظیر تخت‌جمشید، پاسارگاد، حافظیه، سعدیه، مجموعه زندیه و دیگر عرصه‌های مهم تاریخی.

وی بیان کرد: برنامه‌ریزی برای گسترش سامانه مانیتورینگ مرکزی در سایر اماکن میراثی فارس نیز در دستور کار قرار دارد، اما اجرای آن مستلزم ایجاد زیرساخت فیبر نوری تا این محوطه‌هاست؛ زیرساختی که در برخی نقاط نیازمند همکاری میان‌دستگاهی است.

این گفته معاون میراث فرهنگی فارس در حالی است که چند روز پس از آغاز جنگ، میراث فارس از راه‌اندازی تلفن گویای شبانه‌روزی ۳۱۳۱ به‌عنوان درگاه ملی مشارکت مردمی برای حفاظت از میراث فرهنگی استان و ثبت گزارش آسیب‌های واردشده به آثار تاریخی و فرهنگی خبر داد؛ با این حال بررسی‌های «شهر مردم» نشان می‌دهد این سامانه هنوز عملاً فعال نشده است.

با وجود اعلام رسمی فعالیت این سامانه، تماس با این شماره نه به اپراتور متصل می‌شود و نه حتی امکان ثبت پیام یا گزارش به‌صورت خودکار فراهم است؛ به این ترتیب، سامانه‌ای که قرار بود بستری فوری برای گزارش‌دهی مردمی در شرایط حساس فراهم کند، فعلاً کارکرد عملی ندارد و بیش از آنکه به یک ابزار اجرایی تبدیل شود، به فهرست افتتاح‌های نمادین و اعلام‌های زودهنگام در استان افزوده شده است. با این حال خوشبختانه گویا سامانه مانیتورینگ مرکزی برای چند اثر تاریخی استان از اواخر اسفندماه راه‌اندازی شده است که البته براساس گفته مدیرکل میراث فرهنگی فارس به «شهر مردم»، این سیستم در فاز اول تنها برای ۱۰ اثر تاریخی اصلی فعال شده است.

معاون میراث فرهنگی فارس با اشاره به کمبود نیروهای حفاظتی برای وسعت بالای محوطه‌های تاریخی استان، حرکت به سوی نظارت مرکزی را کاری مؤثر برای حفاظت از آثار میراثی خواند و ادامه داد: در استان پهناور فارس با بیش از سه هزار اثر ثبتی، عرصه‌های گسترده‌ای وجود دارد که پایش فیزیکی کامل آن‌ها بسیار دشوار است؛ نظیر قلعه بیشاپور با وسعتی حدود ۱۸۰ هکتار و شهر تاریخی سرمشهد با حدود ۶۰۰ هکتار، عرصه‌هایی گسترده هستند؛ از این‌رو ناچاریم به سمت تقویت پایش متمرکز و جلب مشارکت مردم در قالب طرح «همیار میراث‌بان» حرکت کنیم.

زارع در پاسخ به این سؤال که آیا محدودسازی دسترسی به محوطه‌های مهم بیرون از شهر با حصارکشی و مسدود کردن ورودی‌ها انجام گرفته است، تاکید کرد: تمامی اماکنی که در اختیار ما هستند هم حصارکشی دارند، هم نگهبان و هم مورد حفاظت قرار می‌گیرند؛ مگر اینکه مواردی باشد که تحت اختیار ارگان‌های دیگر است و فقط تحت قوانین ما هستند.

با این حال یک پژوهشگر میراث فرهنگی فارس در گفت‌وگو با «شهر مردم»، با رد این ادعا که اکثر محوطه‌های میراثی تحت اختیار اداره‌کل میراث فرهنگی فارس دارای حصار و نگهبان هستند، گفت: فارس سرزمین آثار پراکنده در دشت و کوه است و میراث فرهنگی آن تنها به چند بنای محدود خلاصه نمی‌شود و به دلیل گستردگی و تعداد فراوان محوطه‌ها، حصارکشی برای همه آن‌ها امکان‌پذیر نیست، بنابراین ادعای حصارکشی و محدودیت دسترسی برای تمام آثار، نادرست است؛ تل ضحاک، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی فسا، نمونه‌ای از آثاری است که هیچ‌گونه حصاری ندارد و موارد مشابه آن بسیار است، در حالی‌که حصار نیز به‌خودی‌خود مانعی برای حفاران غیرمجاز نیست و راهکار اساسی، استفاده از همان سیستم‌های مانیتورینگ ۲۴ ساعته است.

تمام مدارک مربوط به حفاری‌ها در محوطه‌های باستانی موجود و قابل ارائه است

وی با اشاره به وجود شواهد و عکس‌های متعدد از حفاری‌ها در محوطه‌های باستانی افزود: تمام مدارک مربوط به این حفاری‌ها موجود و قابل ارائه است؛ به نظر من در مناطقی مانند دارابگرد، این حفاری‌ها طی دو تا سه سال گذشته به‌صورت سازمان‌یافته انجام شده است و به نظر می‌رسد دست‌هایی پشت پرده در تلاش‌اند عرصه این شهر باستانی را زیر و رو کنند.

بیش از ۳۰ نقطه حفاری در آتشکده ساسانی؛ حتی زیر پایه‌های بنا را خالی کرده‌اند

آریا خاطرنشان کرد: در حالی‌که میراث فرهنگی از نصب دوربین‌های مدار بسته در دارابگرد سخن می‌گوید، حفاری‌های گسترده و سازمان‌یافته در عرصه این محوطه مهم باستانی ادامه دارد؛ در قصر ابونصر نیز عمق برخی حفاری‌ها به حدی رسیده است که به تونل شباهت دارد، همچنین در محوطه آتشکده ساسانی فراشبند، طی مدت اخیر در محدوده عرصه بیش از ۳۰ نقطه حفاری شده است و حتی زیر پایه‌های چهارطاقی را کنده‌اند به‌طوری‌که بیم آن می‌رود بنا دچار فروریختگی شود.

وی در ادامه با اشاره به شیوه حفاری‌ها متذکر شد: به نظر می‌رسد بسیاری از این حفاری‌ها دیگر با ابزارهای ساده انجام نمی‌شوند و حفاران با تجهیزات وارد عمل می‌شوند؛ در دارابگرد شرایط از بسیاری مناطق دیگر بحرانی‌تر و تصور نادرست و خیال‌انگیزی درباره وجود گنج در این محوطه تاریخی شکل گرفته است، در حالی‌که اساساً چنین تصوری کاملاً بی‌پایه و غلط است.

حفاظت واقعی از میراث بدون افزایش نیروهای یگان و آگاهی‌بخشی عمومی ممکن نیست

این پژوهشگر میراث فرهنگی تأکید کرد: برای جلوگیری از ادامه این تخریب‌ها، میراث فرهنگی فارس باید اقدامات فوری انجام دهد و مهم‌ترین راهکار، افزایش نیروهای یگان حفاظت در سراسر استان است؛ در بسیاری از شهرستان‌های فارس مانند فسا، رستم و ارسنجان عملاً نیروی یگان حفاظت وجود ندارد و تنها یک نفر به‌طور هم‌زمان مسئولیت‌های مختلف از مدیریت تا امور خدماتی و حفاظت را بر عهده دارد، در حالی‌که لازم است نیروهای تخصصی یگان حفاظت با امکان سرکشی مداوم و برخورداری از امکانات لجستیکی مناسب در این مناطق مستقر شوند.

وی همچنین افزایش آگاهی عمومی را یکی از راه‌های اساسی حفاظت از میراث فرهنگی دانست و گفت: آموزش درباره اهمیت میراث فرهنگی باید از مقطع دبستان آغاز شود و رسانه‌ها، به‌ویژه تلویزیون و رادیو، نیز باید برنامه‌هایی برای معرفی ارزش محوطه‌ها، بناها و سایت‌های تاریخی و اهمیت حفاظت از آن‌ها تولید و پخش کنند.

به‌هررو، در زمان جنگ، توجه مردم و مسئولان را از میراث فرهنگی دور می‌کند و از سوی دیگر فشارهای اقتصادی همراه با انتشار ویدیوهای جعلی درباره کشف گنج و آموزش‌های فریبنده حفاری، ممکن است افراد بیشتری را به تخریب محوطه‌های تاریخی ترغیب کند؛ در چنین دوره‌هایی، حفاظت تمام‌عیار از این سرمایه‌های تمدنی بیش از هر زمان دیگری از اهمیت برخوردار است.