به گزارش شهر مردم، زهرا آقاجانی: در تعریف فروشگاه‌های زنجیره‌ای باید گفت، این فروشگاه‌ها مجموعه‌ای از واحدهای خرده‌فروشی تحت مدیریت متمرکز و با هویت برند واحد هستند که هدف اصلی‌شان کاهش هزینه‌های توزیع، استانداردسازی عملیات و ارائه قیمت‌های رقابتی است. در کشور ما، این مدل از دهه‌های گذشته با برندهایی مانند رفاه و شهروند آغاز شد، اما در سال‌های اخیر با ورود بازیگرانی همچون افق کوروش، دیلی مارکت، جانبو و فامیلی، شتاب چشمگیری گرفته است.

طبق آمارهای اخیر، تعداد فروشگاه‌های زنجیره‌ای در کشور به بیش از ۱۳ هزار واحد رسیده و حدود ۱۵تا۲۰ درصد از خریدهای روزمره را پوشش می‌دهند عددی که در مقایسه با سهم کمتر از ۱۲ درصد در سال‌های پیشین رشد قابل توجهی داشته است. این در حالی بوده که اگرچه تمرکز اصلی در استان تهران است، اما گسترش به شهرهای کوچک‌تر و مناطق کم‌جمعیت نیز ادامه دارد.عوامل کلیدی این رشد نیز شامل شهرنشینی سریع، افزایش اشتغال زنان، محدودیت زمانی خانوارها و شیوع فرهنگ خرید مدرن، به عبارتی خرید یک‌جا و برنامه‌ریزی‌شده می‌شود. علاوه براین باید گفت؛ مصرف‌کنندگان به جای مراجعه پراکنده به مغازه‌های محلی، خریدهای هفتگی یا ماهانه را ترجیح می‌دهند.

تحولی که نظریه چرخ خرده‌فروشی (Wheel of Retailing)، که توسط مالکوم مک‌نیر در سال ۱۹۳۱ معرفی شد، آن را به خوبی توضیح می‌دهد. طبق این نظریه، خرده‌فروشی‌ها اغلب با مدل تخفیف‌محور و کم‌هزینه وارد بازار می‌شوند، سپس با افزایش معاملات به سمت خدمات بیشتر، تنوع بالاتر و قیمت‌های بالاتر حرکت می‌کنند و در نتیجه، فضای را برای رقبای جدید تخفیف ‌محور باز می‌گذارند. در کشور ما نیز، بسیاری از فروشگاه‌های زنجیره‌ای تخفیف‌محور مانند افق کوروش، جانبو و … این چرخه را طی می‌کنند و با تمرکز بر کالاهای اساسی و خرید عمده، حاشیه سود پایین اما حجم بالا را هدف قرار داده‌اند.

تغییر رفتار مصرف‌کنندگان از سنتی به آگاهانه

در این میان یکی از مهم‌ترین پیامدهای این گسترش، دگرگونی در رفتار مصرف‌کننده است. مطالعات نشان می‌دهد خریدهای روزانه محلی رو به کاهش گذاشته و الگوی خرید هفتگی یا ماهانه غالب شده است. تنوع کالا، امکان مقایسه قیمت در یک مکان، و دسترسی به محصولات باکیفیت، تصمیم‌گیری را آگاهانه‌تر کرده است.

به طور نمونه می‌توان بر تأثیر بر مدیریت هزینه خانوار اشاره داشت، اینکه قیمت‌های رقابتی ناشی از خرید عمده و حذف واسطه‌ها، همراه با تخفیف‌های دوره‌ای و جشنواره‌ها همراه با اطلاع‌رسانی از طریق اپلیکیشن‌ها و شبکه‌های اجتماعی، صرفه‌جویی قابل توجهی ایجاد کرده است. در شرایط تورمی ایران، این امر نقش مهمی در کنترل هزینه‌های خانوار ایفا می‌کند. با این حال، برخی کارشناسان هشدار می‌دهند تمرکز بازار در دست معدودی از بازیگران بزرگ می‌تواند رقابت را در بلندمدت کاهش دهد و به انحصار منجر شود. بر این اساس نظارت بر فروش و حفظ فضای رقابتی ضروری است.

پیشرفت فناوری و تجربه مشتری

در راستای آنچه که گفته شد، اپلیکیشن‌های تلفن همراه، کارت‌های وفاداری، فروش آنلاین و استفاده از داده‌های بزرگ تجربه خرید را شخصی‌سازی کرده و وفاداری را افزایش داده‌اند. فروشگاه‌ها با تحلیل الگوهای خرید، موجودی را بهینه می‌کنند و هزینه‌های عملیاتی را کاهش می‌دهند. در کشور ما، رشد تجارت الکترونیک رقمی که گفته می‌شود حدود۷۳ درصد در سال‌های اخیر بوده، این روند را تقویت کرده، هرچند سهم آنلاین هنوز در این زمینه چندان قابل توجه نیست.

به نقل از  تجارت ۱۰۰، این در حالی بوده که برای تولیدکنندگان، این فروشگاه‌ها فرصتی جهت دسترسی به بازار وسیع‌تر، افزایش فروش و ارتقای استانداردهای کیفیت، بسته‌بندی و تحویل فراهم کرده‌اند. همکاری با زنجیره‌ای‌ها اغلب به قراردادهای بلندمدت و ثبات تقاضا منجر می‌شود. با این وجود، تولیدکنندگان کوچک با چالش‌هایی مانند هزینه‌های ورود بالا و استانداردهای سخت‌گیرانه مواجه‌اند. حمایت سیاستی برای ایجاد فرصت برابر مانند تسهیلات ویژه یا پلتفرم‌های واسط ضروری است.

اما و اگرهای پرچالش برای کسب‌وکارهای سنتی

با این وجود رشد زنجیره‌ای‌ها فشار زیادی بر فروشگاه‌های محلی وارد کرده است. کاهش مشتریان، ناتوانی در رقابت با تنوع و قیمت، و افزایش هزینه‌هایی مانند اجاره، نیروی کار بسیاری از واحدهای سنتی را تهدید می‌کند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد تأسیس هر شعبه جدید زنجیره‌ای می‌تواند به افت فروش یا تعطیلی بخشی از واحد محلی در شعاع اطراف منجر شود.
با این حال، فروشگاه‌های محلی همچنان می‌توانند با خدمات شخصی‌سازی‌شده مانند تحویل سریع، اعتبار محلی و ارتباط نزدیک با مشتری جایگاه خود را حفظ کنند. تجربه جهانی نشان می‌دهد همزیستی این دو مدل ممکن است و هر کدام بخشی از بازار را پوشش می‌دهند.

توازن و سیاست‌گذاری هوشمند؛ آینده بازار خرده‌فروشی

روندهای جهانی و داخلی حاکی از ادامه رشد سهم فروشگاه‌های زنجیره‌ای و آنلاین است، به‌ویژه با نفوذ نسل جوان و فناوری. انتظار می‌رود با بهبود لجستیک و زیرساخت دیجیتال، این سهم به سطوح بالاتری برسد، البته باید گفت در این زمینه موفقیت به ارائه قیمت مناسب، کیفیت و تجربه مشتری بستگی دارد.
به نقل از  تجارت ۱۰۰، هرچند که نباید از چالش‌های کلان در این خصوص غافل ماند، خطر کاهش رقابت، تضعیف خرده‌فروشی محلی، مسائل اشتغال و نیاز به تعادل میان مدرنیزاسیون و عدالت اقتصاد از جمله این موارد به شمار می‌رود. هرچند زنجیره‌ای‌ها اشتغال مستقیم ایجاد می‌کنند، اما اغلب جایگزین مشاغل سنتی پایدارتر می‌شوند.

به هر صورت رشد فروشگاه‌های زنجیره‌ای یکی از برجسته‌ترین تحولات خرده‌فروشی ایران است که مزایایی مانند کاهش هزینه‌ها، دسترسی بهتر، حمایت از تولید و کارایی توزیع به همراه داشته، اما چالش‌هایی برای کسب‌وکارهای سنتی و ساختار بازار ایجاد کرده است. آینده به توازن میان این مدل‌ها و توسعه فناوری وابسته است.

در این خصوص تقویت نظارت ضد انحصار و حمایت از رقابت سالم، تسهیل ورود تولیدکنندگان کوچک به شبکه‌های زنجیره‌ای برنامه‌ریزی برای هم‌افزایی فروشگاه‌های محلی با مدل‌های مدرن، یا سرمایه‌گذاری در فناوری و آموزش نیروی کار برای سازگاری با تغییرات مواردی است که می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.این تحول، اگر با سیاست‌گذاری هوشمندانه همراه باشد، می‌تواند به رشد پایدار اقتصاد، رفاه مصرف‌کننده و مدرن‌سازی بازار کمک کند. در غیر این صورت، ریسک نابرابری و تضعیف بافت اقتصادی محلی افزایش می‌یابد.