از فروش بدون نسخه آمپول‌های لاغری تا تجویزهای غیرضروری، سودجویی برخی کلینیک‌های زیبایی

فاطمه مقدم – شهر مردم

جنگ با اضافه‌وزن، فقط جنگ با غذا نیست؛ نبردی همزمان با عادت‌های سال‌ها زندگی، احساس گرسنگی، ولع خوردن و حتی فشارهای روانی است، نبردی فرسایشی که گاه آن‌قدر خسته‌کننده می‌شود که فرد ترجیح می‌دهد با چربی‌ها و اضافه وزنش کنار بیاید تا دوباره وارد این چرخه طاقت‌فرسا نشود؛ در این میان، آمپول‌های لاغری برای بسیاری به منزله یک آتش‌بس موقت است، داروهایی که با کاهش اشتها و کنترل ولع خوردن، فرصت می‌دهند تا مسیر کاهش وزن با سختی کمتری طی شود.

اسپارتینا و زیکوزپا که از آن‌ها به عنوان نسخه‌های ایرانی داروی مانجارو یاد می‌شوند، در اصل برای درمان دیابت تولید شده‌اند، اما به دلیل تأثیر بر کاهش اشتها و وزن، به سرعت جای خود را در میان متقاضیان لاغری باز کرده‌اند؛ همزمان، شبکه‌های اجتماعی نیز به ویترینی از تبلیغات، تجربه‌های شخصی و توصیه‌های گاه غیرعلمی درباره این داروها تبدیل شده‌اند، از اینکه بعد از تزریق چه بخوریم و چه نخوریم گرفته تا روایت‌هایی که این آمپول‌ها را راه‌حلی ساده و کم‌دردسر برای رهایی از اضافه‌وزن معرفی می‌کنند.

اختلاف قابل توجه قیمت میان نمونه ایرانی و خارجی بر استقبال از این داروها افزوده و آمپول‌های لاغری اسپارتینا و زیکوزپا را به یکی از پرتقاضاترین داروهای کاهش وزن در بازار دارویی کشور تبدیل کرده است. این داروها در پنج دوز ۲.۵، ۵، ۷.۵، ۱۰ و ۱۵ میلی‌گرم با قیمت‌های تقریبی ۱۰، ۱۱، ۱۲ و ۱۳ میلیون تومان عرضه می‌شوند؛ در حالی که نمونه خارجی آن، مانجارو، حدود سه برابر گران‌تر است. همین اختلاف قیمت، در کنار دسترسی آسان‌تر به داروی تولید داخل، موجب شده است تا بسیاری از متقاضیان کاهش وزن به سمت اسپارتینا سوق پیدا کنند؛ تقاضایی که به گفته فعالان حوزه دارو، بازار این آمپول را در ماه‌های اخیر به‌شدت داغ کرده است. پشت این استقبال گسترده، بازاری داغ و البته بدون نظارت شکل گرفته است. بررسی‌های میدانی «شهر مردم» نشان می‌دهد که در شیراز، دسترسی به این دارو بسیار آسان‌تر از آن چیزی است که دستورالعمل‌های پزشکی و دارویی اجازه می‌دهد.

فروش بدون نسخه آمپول لاغری فقط روی کاغذ ممنوع است

آمپول‌های لاغری اسپارتینا و زیکورپا که از معروف ترین آمپول های لاغری داخلی هستند در بسیاری از داروخانه‌های بزرگ شهر شیراز موجود است و در اکثر داروخانه بدون نسخه پزشک در اختیار متقاضیان قرار می‌گیرد؛ به‌گونه‌ای که تنها با اعلام دوز مورد نظر، دارو به خریدار تحویل داده می‌شود و این در حالی است که دکتر محمد منفرد، رئیس انجمن داروسازان استان فارس، در گفت‌وگو با «شهر مردم» فروش این دارو بدون نسخه پزشک را تخلف دانست و گفت: اسپارتینا یا دیگر آمپول‌های لاغری چون زیکورپا جزو داروهای بدون نسخه (OTC)  نیست و عرضه آن باید صرفاً بر اساس نسخه پزشک انجام شود؛ استفاده از این داروها نیازمند بررسی‌های بالینی دقیق و چکاپ‌های اولیه، از جمله وضعیت غده تیروئید و قند خون است؛ بنابراین تزریق خودسرانه می‌تواند عوارض جبران‌ناپذیری برای سلامت فرد به همراه داشته باشد.

کلاهبرداری در کلینیک‌های زیبایی و سوءاستفاده از دوزهای منقسم آمپول لاغری

دکتر منفرد در بخش دیگری از صحبت‌های خود به رویه‌های غیراخلاقی در برخی کلینیک‌های زیبایی اشاره کرد و درباره نحوه عرضه آمپول‌های لاغری که در ویال‌های چند دوزی تولید شده‌اند، توضیح داد: نسل جدید آمپول‌های لاغری به‌صورت قلم‌های چنددوزی با سرسوزن‌های قابل تعویض عرضه می‌شوند که در برخی مراکز، یک قلم با دوز بالا برای تعداد زیادی از مراجعان مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ به عنوان مثال، ممکن است از یک قلم ۱۰ میلی‌گرمی که مجموعاً ۴۰ دوز ۰.۲۵ میلی‌گرمی در اختیار قرار می‌دهد، برای تعداد زیادی بیمار استفاده شود.

دکتر منفرد در تشریح این سودجویی اظهار کرد: کلینیک‌ها به‌جای فروش یک واحد کامل به شخصی که باید دوز 10 را دریافت کند، آن را برای ۱۶ نفر که باید دوز ۰.۲۵ میلی‌گرمی دریافت کنند، تزریق می‌کنند؛ این یعنی یک آمپول ۱۳ میلیون تومانی را به‌جای فروش به یک نفر، به ۱۶ نفر می‌فروشند که سود کلانی (در حدود ۴۰ میلیون تومان) را به جیب دلالان سرازیر می‌کند و در مورد دوزهای ۱۵ نیز شرایط وخیم‌تر است؛ به‌طوری‌که با تقسیم دوز ۶۰ واحدی بین ۲۴ نفر، مبلغ ۱۵ میلیون تومان خرید دارو به رقمی حدود ۷۰ میلیون تومان سود برای کلینیک تبدیل می‌شود.

وی افزود: همچنین گزارش‌هایی وجود دارد که در برخی موارد، هنگام تنظیم قلم برای دوزهای پایین، مقدار تزریق‌شده با دوز تجویزشده، مطابقت ندارد و بیمار ممکن است دوز واقعی مورد نیاز خود را دریافت نکند.

رئیس انجمن داروسازان استان فارس از مردم خواست پیش از مصرف این داروها حتماً به پزشک مراجعه کنند، دارو را شخصاً و بر اساس نسخه از داروخانه تهیه کنند و از تزریق داروهایی که توسط برخی کلینیک‌های زیبایی تأمین می‌شود، خودداری کنند.

دکتر منفرد در پایان با توصیه به استفاده از داروهای تولید داخل تاکید کرد: حتی استفاده از ضعیف‌ترین نمونه ایرانی نیز از مصرف نمونه‌های خارجی که از مسیرهای غیررسمی وارد کشور می‌شوند، ارجح است؛ زیرا درباره داروهای خارجی نمی‌توان از رعایت زنجیره سرد نگهداری و حمل‌ونقل اطمینان داشت و هرگونه اختلال در این زنجیره می‌تواند کیفیت، اثربخشی و ایمنی دارو را تحت تأثیر قرار دهد.

ذهن رژیمی و سبک سالم زندگی بساز نه بدن دارویی

حتی اگر دارو نسخه پزشک تهیه شود، سؤال اصلی همچنان پابرجاست؛ آیا اسپارتینا همان داروی معجزه‌آسایی است که در شبکه‌های اجتماعی و تبلیغات دهان‌به‌دهان توصیه می‌شود یا مصرف آن مانند هر داروی دیگری با محدودیت‌ها، عوارض و شرایط خاص همراه است؟

دکترای تخصصی علوم تغذیه و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، در گفت‌وگو با «شهر مردم» در پاسخ به این پرسش که با وجود استقبال گسترده از آمپول‌های لاغری، آیا شواهد علمی موجود برای توصیه وسیع این دارو در درمان چاقی کافی است یا هنوز برای قضاوت زود است، گفت: اسپارتینا نمونه ایرانی داروی لاغری با ماده مؤثره تیرزپاتاید است، این دارو سال‌هاست که در خارج از کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد و مطالعات متعددی درباره آن انجام شده است؛ هرچند در ایران داروی جدیدی محسوب می‌شود، اما اثربخشی آن در درمان چاقی در مطالعات علمی تأیید شده است. این دارو از طریق کاهش اشتها، کمک به تنظیم مصرف قندها و افزایش حساسیت بدن به انسولین به کاهش وزن کمک می‌کند، البته مانند هر داروی دیگری، ممکن است در افراد مختلف پاسخ‌های متفاوتی ایجاد کند.

دکتر سیاوش باباجعفری درادامه درپاسخ به این سؤال که آیا برای قضاوت قطعی درباره کم‌عارضه بودن اسپارتینا هنوز به زمان بیشتری نیاز است، اظهار کرد: این داروها سال‌هاست که در کشورهای مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند و عوارض شناخته‌شده آن‌ها تا حد زیادی بررسی شده است، اما همان‌طور که در علم پزشکی بارها مشاهده شده، برخی عوارض داروها ممکن است حتی سال‌ها یا چند دهه پس از مصرف گسترده آشکار شوند؛ بنابراین این احتمال وجود دارد که در سال‌های آینده نیز عوارض جدیدی در مطالعات گزارش شود، با این حال، از آنجا که اسپارتینا بر پایه همان ماده مؤثره داروی خارجی تولید شده است، نتایج مطالعات بین‌المللی می‌تواند تا حد زیادی اطمینان‌بخش باشد.

کاهش وزن بدون ورزش بهایش از دست رفتن عضله است

وی با اشاره به ممنوعیت مصرف خودسرانه این آمپول‌ها تاکید کرد: این دارو باید تنها زیر نظر متخصص تغذیه یا فوق‌تخصص غدد تجویز شود و روند درمان نیز تحت نظر پزشک ادامه یابد تا افزایش دوز دارو به‌صورت تدریجی و همزمان با اصلاح سبک زندگی انجام شود؛ یکی از مهم‌ترین عوارض این دارو، از دست رفتن توده عضلانی است و در افرادی که بیش از ۱۰ درصد وزن خود را از دست می‌دهند، احتمال کاهش حجم عضلات بیشتر خواهد بود؛ به همین دلیل، هم افزایش دوز دارو باید با نظر پزشک انجام شود و هم تغذیه و فعالیت بدنی به سمت حفظ سلامت و افزایش تحرک هدایت شودف همچنین مصرف‌کنندگان باید در صورت نیاز، تحت نظر پزشک مکمل‌های لازم را دریافت کنند تا ضمن حفظ توده عضلانی، خطر احتمالی پوکی استخوان نیز کاهش یابد.

دکتر باباجعفری درادامه شایع‌ترین مشکلات عوارض جانبی این دارو، جمله تهوع، اسهال و بی‌حالی خواند و افزود: تجربه من از بیمارانی که این دارو را مصرف کرده‌اند، نشان می‌دهد که هم میزان عوارض و هم میزان کاهش وزن در افراد مختلف متفاوت است؛ برخی ماهانه یک تا دو کیلوگرم و برخی دیگر تا پنج کیلوگرم وزن کم می‌کنند و این موضوع به شرایط بدنی، سبک زندگی و پاسخ هر فرد به درمان بستگی دارد.

بازگشت وزن چالش بزرگ مصرف‌کنندگان

وی در پاسخ به این پرسش که اگر کسی با هدف زیبایی و کاهش پنج تا شش کیلوگرم وزن متقاضی تزریق اسپارتینا باشد، آیا با توجه به احتمال بازگشت وزن پس از قطع دارو، چنین درمانی را توصیه می‌کند، متذکر شد: یکی از چالش‌های شناخته‌شده آمپول‌های لاغری، بازگشت وزن پس از پایان دوره درمان در صورت اصلاح نشدن سبک زندگی است، موضوعی که حتی در جراحی‌های چاقی نیز مشاهده می‌شود، بنابراین کسانی که تصور می‌کنند با چند ماه تزریق، برای همیشه از اضافه‌وزن خلاص خواهند شد، برداشت درستی ندارند؛ اگر الگوی تغذیه، میزان فعالیت بدنی و سبک زندگی تغییر نکند، احتمال بازگشت وزن پس از قطع دارو بسیار زیاد است.

دکتر باباجعفری با اشاره به افزایش استقبال از آمپول‌های لاغری و شکل‌گیری موجی از تقاضا برای این داروها خاطرنشان کرد: نگرانی ما این است که جامعه به جای آنکه اصلاح سبک زندگی را به عنوان نخستین راهکار درمان چاقی بپذیرد، دارودرمانی را به انتخاب اول تبدیل کند و چاقی، بیش از آنکه یک بیماری نیازمند مدیریت همه‌جانبه باشد، به بازاری برای فروش دارو تبدیل شود.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز تأکید کرد: توصیه نخست و همیشگی ما اصلاح سبک زندگی است، افراد باید ابتدا با اصلاح الگوی تغذیه، سالم‌خوری، کاهش کالری دریافتی و افزایش فعالیت بدنی، روند کاهش وزن را آغاز کنند و سپس تشخیص پزشک به سراغ داروهای لاغری بروند؛ در چنین شرایطی، هم اثربخشی درمان بیشتر خواهد بود و هم نتایج حاصل از مصرف دارو پایدارتر می‌ماند، در غیر این صورت، هرچقدر هم دوره مصرف دارو طولانی باشد، سرانجام به پایان می‌رسد و آنچه در نهایت می‌تواند وزن فرد را حفظ کند، نه دارو، بلکه تغییر پایدار در سبک زندگی است.

آنچه در فضای مجازی در تبلیغات اسپارتینا دیدم، با تجربه واقعی‌ام یکی نبود

اما آنچه متخصصان از منظر علمی درباره این داروها می‌گویند، همیشه با تجربه مصرف‌کنندگان همخوان نیست. برای بسیاری از افراد، آنچه انگیزه شروع درمان بوده، نه توصیه پزشک بلکه روایت‌های فضای مجازی و تجربه اطرافیان است، جایی که امید به کاهش وزن، بر احتیاط‌های پزشکی پیشی می‌گیرد.

لیلا، ۵۴ ساله، که به گفته خودش از نظر پزشکی کاندیدای مصرف این دارو بوده است، در گفت‌وگو با «شهر مردم» تجربه خود از مصرف این دارو را اینگونه بیان کرد: زمانی که درمان را آغاز کردم، شاخص توده بدنی BMI من ۳۴ بود. به دلیل سال‌ها رژیم گرفتن، هم ذهنم از رژیم خسته شده بود وهم بدنم دیگر به رژیم‌های غذایی پاسخ مناسبی نمی‌داد تا اینکه در باشگاه وزرشی درباره این آمپول‌ها شنیدم و پس از شروع تزریق این دارو، طی حدود سه ماه توانستم ۸ کیلوگرم وزن کم کنم؛ هرچند پزشکم معتقد است این میزان کاهش وزن چندان قابل توجه نیست، اما من از روند درمان رضایت دارم.

وی با اشاره به عوارضی که در طول درمان تجربه کرده، گفت: تهوع شدید، بی‌حالی و کاهش انرژی، و ریزش مو مهم‌ترین عوارضی بودند که با آن‌ها روبه‌رو شدم، این مشکلات را با مصرف داروهای ضدتهوع، تزریق آمپول‌های تقویتی و استراحت مدیریت می‌کنم.

این معلم بازنشسته معتقد است که تصویری که در فضای مجازی از این دارو ارائه می‌شود، با واقعیت کاملاً همخوان نیست.

لیلا خاطرنشان کرد: نه میزان کاهش وزن با استفاده از این دارو به اندازه کاهش وزن‌های رؤیایی 20 کیلو و غیره است که در شبکه‌های اجتماعی تبلیغ می‌شود و نه درباره عوارض پس از تزریق آن به اندازه کافی صحبت می‌شود؛ من تا پیش از شروع درمان، نمی‌دانستم ممکن است تا این حد دچار تهوع، بی‌حالی و افت انرژی شوم، اما به نظرم باز هم می‌ارزد.

وی ادامه داد: از آنجا که بازنشسته هستم و بیشتر اوقات در خانه به سر می‌برم، می‌توانم با استراحت این عوارض را پشت سر بگذارم، اما تصور می‌کنم برای افرادی که شاغل هستند، تحمل این علائم، به‌ویژه در روزهای پس از تزریق، آسان نباشد؛ به‌خصوص اینکه با افزایش دوز دارو، شدت عوارضی که من تجربه کرده‌ام نیز بیشتر شده است.

لیلا در پاسخ به این سوال آیا فکر می‌کنید این درمان از نظر هزینه برای همه افراد در دسترس است؟ توضیح داد: با توجه به اینکه این دارو تولید داخل است، هزینه آن در مقایسه با نمونه‌های خارجی قابل پرداخت‌تر است و به نظر من بسیاری از افراد در صورت نیاز می‌توانند به آن دسترسی داشته باشند.

متخصص غدد گفت کاندیدای دارو نیستی؛ پزشکم را عوض کردم

با وجود انکه عده‌ای به دلیل چاقی کاندیدای واقعی مصرف این دارو هستند، اما همه مصرف‌کنندگان آمپول‌های لاغری چنین شرایطی ندارند. تبلیغات گسترده در شبکه مجازی باعث شده است تا افرادی که تنها چند کیلوگرم اضافه وزن دارند نیز به دنبال دریافت این آمپول‌ها باشند؛ حتی اگر پزشک، مصرف آن را توصیه نکند.

یک زن ۲۶ ساله که تنها با هدف کاهش حدود ۶ کیلوگرم وزن و رسیدن به تناسب اندام مصرف اسپارتینا را آغاز کرده است، در گفت‌وگو با «شهر مردم» اظهار کرد: زمانی که برای دریافت این دارو به متخصص غدد مراجعه کردم، شاخص توده بدنی BMI  من ۲۴ بود و پزشک با صراحت گفت که به دلیل طبیعی بودن وزنم، تزریق این دارو را توصیه نمی‌کند، او تأکید داشت که هر دارویی در کنار اثرات درمانی، عوارضی هم دارد و ممکن است خطرات احتمالی آن در آینده، برای فردی که اضافه وزن قابل توجهی ندارد، بیش از منفعت کاهش چند کیلوگرم وزن باشد.

به گفته او، پزشک متخصص تنها مصرف این دارو را برای افرادی با شاخص توده بدنی بالای ۳۰ یا مبتلایان به چاقی که با عوارض آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، منطقی دانسته و به او گفته است: چاقی خود سرطان‌ است عوارض چاقی کمتر از عوارض این داور نخواهد بود.

صبا، دانشجوی سال آخر کارشناسی ارشد مهندسی، اما نگاه متفاوتی دارد و در این زمینه به ما گفت: همین چند کیلو اضافه وزن اعتماد به نفسم را در جمع دوستانم کم کرده بود و من باید این وزن را کم می‌کردم و حالا که درمانی پیدا شده بود، به هیچ عنوان حاضر نبودم که از آن بگذرم.

او ادامه داد: از تزریق خودسرانه می‌ترسیدم، برای همین پس از آنکه متخصص غدد حاضر به تجویز دارو نشد، به یک پزشک زیبایی مراجعه کردم و درمان را از طریق او آغاز کردم و تاکنون سه دوز از دارو را تزریق کرده‌ام؛ هنوز کاهش وزن چشمگیری نداشته‌ام، اما کاهش سایز بدنم کاملاً محسوس است؛ آن‌قدر که تقریباً همه اطرافیانم درباره آن اظهار نظر کرده‌اند و همین واکنش‌های مثبت باعث شده است تا احساس بهتری نسبت به خودم داشته باشم، حتی چند نفر از دوستانم که فقط چهار یا پنج کیلوگرم اضافه وزن دارند، بعد از دیدن نتیجه، به فکر استفاده از این دارو افتاده‌اند.

حالا که آمپول‌های لاغری بیش از هر زمان دیگری در دسترس مردم قرار گرفته‌اند، داروهایی که می‌توانند برای گروهی از بیماران، درمانی مؤثر باشند، اما افزایش تقاضا، تبلیغات گسترده در فضای مجازی، فروش بدون نسخه و مصرف خودسرانه، نگرانی‌هایی را درباره نحوه عرضه و استفاده از این داروها ایجاد کرده است؛ نگرانی‌هایی که لزوم نظارت دقیق‌تر بر بازار این داروها را بیش از پیش نشان می‌دهد.

در سایه تبلیغات گسترده، فروش بدون نسخه، تجویزهای غیرضروری و سوءاستفاده‌های اقتصادی، به بازاری پرسود نیز تبدیل شده‌اند و شاید مهم‌ترین پرسش این باشد که آیا نظام سلامت می‌تواند پیش از آنکه تب مصرف این داروها فراگیرتر شود، بر نحوه عرضه و مصرف آنها نظارت مؤثرتری اعمال کند یا خیر؟

مصرف خودسرانه داروها بدون رعایت معیارهای تخصصی و تجویز پزشک، اکیداً توصیه نمی‌شود

دکتر محمدجواد خشنود، معاون غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در گفت‌و‌گو با «شهر مردم» با تأکید بر اینکه هر دارویی ممکن است عوارض ناخواسته‌ای به همراه داشته باشد، اظهار کرد: در مورد داروهای لاغری جدیدی که به‌تازگی وارد بازار شده‌اند، عوارض زودرس و کوتاه‌مدت آن‌ها شناسایی و مشخص شده است.

وی متذکر شد: با توجه به اینکه زمان زیادی از ورود این داروها به بازار نگذشته است، هنوز گزارشی از عوارض احتمالی ناشی از مصرف طولانی‌مدت یا تأثیرات آن‌ها در بازه‌های زمانی چندساله دریافت نشده است.

دکتر خشنود با تاکید بر جدید بودن این داروها، نسبت به خطرات مصرف خودسرانه آنها هشدار داد و تصریح کرد: بیماران باید از مصرف هرگونه دارو بدون داشتن معیارهای لازم و تجویز پزشک متخصص خودداری کنند.