تعمیم این شیوه‌ی مدیریتی به دیگر محوطه‌های تاریخی نتیجه‌بخش نخواهد بود، زیرا بسیاری از سایت‌های میراثی استان نظیر کاخ سروستان، محور ساسانی، بیشاپور و دیگر بناها درآمد قابل توجهی ندارند که بتوانند بر پایه‌ی مدیریت هیأت‌امنایی اداره شوند

مدیرکل میراث فرهنگی فارس:

مدیریت هیأت‌امنایی پایگاه جهانی تخت‌جمشید از منظر بودجه و نحوه‌ی هزینه‌کرد درآمد حاصل از بازدید اماکن تاریخی برای نگهداری و توسعه‌ی این مجموعه می‌تواند بسیار مثبت باشد. سال گذشته بودجه‌ی تخت‌جمشید یک‌دهم درآمد این بنا بود 

مدیر پایگاه جهانی تخت‌جمشید :   در سال گذشته درآمد تخت‌جمشید بیش از یک‌صد میلیارد تومان بود، در حالی که کل اعتبارات این مجموعه در سال ۱۴۰۴ حتی از ۱۱ میلیارد تومان نیز فراتر نرفت

فاطمه مقدم – فارس آگاه

اداره هیأت ‌امنایی اماکن تاریخی و میراثی فارس، مطالبه‌ای که چندین سال است مدیران استانی و رسانه‌ها خواستار آن بوده‌اند، کم‌کم رنگ واقعیت به خود می‌گیرد؛ آن‌هم با اجرای آن در مهم‌ترین بنای میراثی استان و کشور؛ تخت‌جمشید!

استاندار فارس در گفت‌وگو با ایسنا از اجرای مدیریت هیأت‌امنایی برای اماکن میراثی استان خبر داد و اعلام کرد که این روند به‌زودی از تخت‌جمشید آغاز می‌شود.

به گفته‌ی «حسینعلی امیری»، این موضوع در گفت‌وگو با وزیر میراث فرهنگی مطرح شده و با موافقت او، مقدمات اجرای این شیوه‌ی مدیریتی در حال فراهم شدن است.

این گفته‌ی استاندار در حالی است که جزئیات اجرای این طرح هنوز روشن نیست و هیچ‌یک از مسئولان مرتبط، از جمله مدیر پایگاه جهانی تخت‌جمشید و مدیرکل میراث فرهنگی فارس، از جزئیات اجرای این طرح در سایت جهانی تخت‌جمشید اطلاعات دقیقی ندارند. گویا فارس به‌دلیل میزبانی حدود ۳۰ درصد از آثار تمدنی کشور و حضور مکان‌های میراثی پر‌درآمد، الگوی مناسبی برای اجرای این طرح در سایر استان‌ها در نظر گرفته شده است.

مدیریت هیأت‌امنایی تخت‌جمشید از منظر بازگشت بودجه به خودِ بنا بسیار مثبت است 

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی فارس در گفت‌وگو با «شهر مردم» با اشاره به این‌که هنوز جزئیات طرح مدیریت هیأت‌امنایی تخت‌جمشید مشخص نشده است، گفت: بحث مدیریت هیأت‌امنایی تخت‌جمشید از ابتدای وزارت دکتر صالح‌امیری مطرح شده و آیین‌نامه‌های آن در دفتر مطالعات پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور تدوین شده است، اما درباره‌ی جزئیات آن هنوز اطلاعی ندارم و چیزی در این زمینه به دست ما نرسیده است.

بهزاد مریدی با تأکید بر این‌که در وزارتخانه چندین جلسه درباره‌ی برگزاری هیأت‌امنایی برگزار شده اما هنوز شکل اجرای این شیوه‌ی مدیریتی تأیید نشده است، افزود: تنها با موافقت وزیر مقرر شده است روند اجرای این شیوه‌ی مدیریتی از تخت‌جمشید آغاز شود.

به گفته‌ی وی، شیوه‌های اجرای مدیریت هیأت‌امنایی تخت‌جمشید توسط دفتر مطالعات پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور به استان ابلاغ خواهد شد و زمان اجرای این شیوه‌ی مدیریت نیز هنوز مشخص نیست.

مریدی با اشاره به این‌که ترکیب اعضای هیأت‌امنا هنوز تعیین نشده است، بیان کرد: آن‌چه تا حدودی روشن است، این است که استاندار فارس رئیس هیأت‌امنا خواهد بود و دبیری این هیأت نیز بر عهده‌ی اداره‌کل میراث فرهنگی استان قرار می‌گیرد، همچنین تعدادی از اعضای حقیقی از میان دانشگاهیان و متخصصان حوزه‌ی میراث فرهنگی در این ترکیب حضور خواهند داشت؛ جزئیاتی مانند میزان اختیارات مستقیم وزارت میراث فرهنگی در مدیریت تخت‌جمشید نیز در آینده‌ی نزدیک به‌صورت دقیق مشخص و به‌طور رسمی اعلام خواهد شد.

مدیرکل میراث فرهنگی فارس در ادامه، با اشاره به مزایای احتمالی این مدل مدیریتی، اظهار کرد: مدیریت هیأت‌امنایی پایگاه جهانی تخت‌جمشید از منظر بودجه و نحوه‌ی هزینه‌کرد درآمد حاصل از بازدید اماکن تاریخی برای نگهداری و توسعه‌ی این مجموعه می‌تواند بسیار مثبت باشد، در حال حاضر درآمد حاصل از بلیت‌فروشی تخت‌جمشید و دیگر بناهای تاریخی استان مستقیماً به خزانه‌ی کشور واریز می‌شود و بازگشت این درآمدها به استان هم زمان‌بر است و هم همه‌ی درآمدها را شامل نمی‌شود؛ در صورتی که با اجرای این طرح، درآمدهای حاصل از بلیت‌فروشی در استان باقی خواهد ماند و می‌تواند مستقیماً برای نگهداری، مرمت و توسعه‌ی گردشگری خودِ بنا هزینه شود.

سال گذشته بودجه‌ی تخت‌جمشید یک‌دهم درآمد این بنا بود 

وی با بیان این‌که درآمدهای بناهای تاریخی فارس، به‌ویژه تخت‌جمشید، قابل توجه است، افزود: در سال گذشته یعنی ۱۴۰۴، با وجود جنگ دوازده‌روزه و تعطیلی‌های ناشی از حوادث دی‌ماه و شرایط خاص کشور، تخت‌جمشید بیش از ۱۰۰ میلیارد تومان درآمد از محل بلیت‌فروشی داشته است. این در حالی است که بودجه‌ی اختصاص‌داده‌شده از سوی وزارتخانه ـ به‌صورت اعتبارات مسئولیت اجتماعی نفت یا اعتبارات وزارتخانه‌ای ـ حدود یک‌دهم این میزان بوده است.

مریدی تصریح کرد: اگر درآمدهای قابل توجه این پایگاه جهانی مستقیماً صرف خود تخت‌جمشید شود، می‌تواند تأثیر چشمگیری در مرمت، حفاظت و اجرای طرح‌های توسعه‌ای این مجموعه داشته باشد.

به اعتقاد او، هیأت‌امنایی شدن مدیریت این پایگاه می‌تواند با بازگرداندن درآمدها به خود مجموعه و تمرکز بر توسعه‌ی آن، به افزایش بهره‌وری و حتی افزایش درآمدزایی تخت‌جمشید کمک کند.

وی در عین حال تأکید کرد: اداره‌ی هیأت‌امنایی منافاتی با دریافت اعتبارات دولتی و وزارتخانه‌ای ندارد و در صورت نیاز، همچنان امکان استفاده از این منابع مالی نیز وجود خواهد داشت.

به گفته‌ی مدیرکل میراث فرهنگی استان فارس، این شیوه حتی می‌تواند زمینه‌ی مشارکت‌های عمومی و جذب منابع مالی خارج از سیستم دولتی را نیز فراهم کند.

مریدی در این زمینه به تجربه‌ی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور اشاره کرد و گفت: این نهاد پس از اداره به‌صورت هیأت‌امنایی توانست منابع مالی جدیدی خارج از بودجه‌های دولتی برای توسعه‌ی کتابخانه‌ها جذب کند که نتایج آن نیز مثبت و قابل مشاهده بوده است.

هیأت‌امنایی شدن می‌تواند وابستگی تخت‌جمشید به بودجه‌ی دولتی را کاهش داده و باعث استقلال این پایگاه شود 

وی ادامه داد: هیأت‌امنایی شدن، علاوه بر افزایش مشارکت در تأمین منابع مالی، می‌تواند وابستگی مطلق این پایگاه جهانی به بودجه‌های دولتی را نیز کاهش دهد؛ زیرا تحقق بودجه‌های دولتی در شرایط مختلف ممکن است با چالش مواجه شود.

به‌عنوان مثال در شرایطی مانند وضعیت جنگی یا بحران‌های ملی، اولویت‌های بودجه‌ای کشور ممکن است به سمت حوزه‌های دفاعی و امنیتی تغییر کند؛ در چنین شرایطی اگر اداره‌ی مجموعه‌ای مانند تخت‌جمشید به‌صورت هیأت‌امنایی باشد، می‌تواند با اتکا به درآمدهای خود، بخشی از نیازهای مالی‌اش را تأمین کند.

مدیرکل میراث فرهنگی فارس در پایان ابراز امیدواری کرد که وزارت میراث فرهنگی با الگوبرداری از تجربه‌های موفق اداره‌ی بناهای میراثی به شیوه‌ی هیأت‌امنایی، بهترین مدل مدیریتی را برای این مجموعه انتخاب کند.

با مدیریت هیأت‌امنایی، تخت‌جمشید می‌تواند روی پای خود بایستد 

مدیر پایگاه جهانی تخت‌جمشید نیز در گفت‌وگو با «شهر مردم» گفت: به نظر من مدیریت هیأت‌امنایی برای تخت‌جمشید مناسب است و این پایگاه می‌تواند روی پای خود بایستد.

محمدجواد جعفری افزود: در سال گذشته درآمد تخت‌جمشید بیش از یک‌صد میلیارد تومان بود، در حالی که کل اعتبارات این مجموعه در سال ۱۴۰۴ حتی از ۱۱ میلیارد تومان نیز فراتر نرفت .

به گفته‌ی وی، این کسورات حدود ۳۰ درصد از کل رقم، یعنی نزدیک به ۲۰ میلیارد تومان بود که چنین اعتباری در اختیار نداشتیم.

مدیر پایگاه تخت‌جمشید در ادامه تأکید کرد: در انتخاب اعضای هیأت‌امنا نباید اعضای حقوقی برتری زیادی نسبت به اعضای حقیقی و متخصص داشته باشند. گرچه اعضای حقوقی جایگاه و وزن خود را دارند، اما اعضای حقیقی باید بتوانند دیدگاه‌ها و نظرات تخصصی ارائه دهند.

وزن رأی متخصصان در هیأت‌امنا باید از اعضای حقوقی بیشتر باشد 

درحالی‌که حسینعلی امیری از موافقت وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و مقدمات اجرای ساختار هیأت‌امنایی برای مدیریت اماکن میراثی و فرهنگی استان فارس خبر داده است، مدیریت هیأت‌امنایی بناهای میراثی در استان فارس معمولاً بیشتر از منظر مالی مورد توجه رسانه‌ها، مدیران ارشد استانی و حتی نمایندگان مجلس قرار داشته است.

اما در این میان، نکته‌ای وجود دارد که تسری این شکل مدیریت به دیگر آثار را با تردید مواجه می‌کند؛ هرچند مجموعه‌هایی مانند حافظیه، تخت‌جمشید، سعدیه، ارگ کریم‌خان و پاسارگاد از درآمد قابل توجهی برخوردارند، اعتبارات تخصیص‌یافته به آن‌ها متناسب با میزان درآمدشان نیست.

به همین دلیل، اداره‌ی این مکان‌ها در قالب هیأت‌امنایی ـ البته به‌شرط تشکیل هیأت‌های تخصصی و حرفه‌ای ـ می‌تواند رویکردی مثبت و مؤثر باشد؛ با این حال، تعمیم این شیوه‌ی مدیریتی به دیگر محوطه‌های تاریخی نتیجه‌بخش نخواهد بود، زیرا بسیاری از سایت‌های میراثی استان نظیر کاخ سروستان، محور ساسانی، بیشاپور و دیگر بناها درآمد قابل توجهی ندارند که بتوانند بر پایه‌ی مدیریت هیأت‌امنایی اداره شوند.

در واقع نمی‌توان یک نسخه‌ی واحد برای همه‌ی بناهای تاریخی استان پیچید، زیرا بخش عمده‌ی این محوطه‌ها مقصد گردشگری پرمخاطب نیستند و معمولاً با اعتبارات دولتی نگهداری، مرمت و توسعه پیدا می‌کنند.

از سوی دیگر، میزان جذب اعتبارات برای بناهای تاریخی به ابتکار عمل مدیرکل میراث فرهنگی استان نیز وابستگی تام دارد و در صورت قرارگیری مدیری توانمند در این جایگاه، گاه اعتبارات جذب‌شده بیشتر از درآمد این سایت‌ها نیز خواهد بود. بنابراین نقش مدیریت مؤثر در این حوزه بسیار تعیین‌کننده است، نقشی که ممکن است در اداره‌ی هیأت‌امنایی تضعیف شود.

در استان، تمام توجه و اصرار بر اداره‌ی هیأت‌امنایی اماکن تاریخی صرفاً بر جنبه‌ی مالی این شیوه‌ی مدیریتی متمرکز شده است، اما تهدید جدی در این رویکرد نهفته است: احتمال خروج مدیریت این اماکن از حیطه‌ی اداره و نظارت اداره‌کل میراث فرهنگی و ورود نهادهای حقوقی با مأموریت‌های گاه متضاد به مدیریت بناهای میراثی.

برای مثال، شهرداری که یکی از کارکردهای عمده‌ی آن تأمین منابع مالی شهری، از جمله از طریق تراکم‌فروشی است، ممکن است در تقابل با وظایف حفاظتی و محافظه‌کارانه‌ی آثار میراثی قرار گیرد. از این‌رو، ضروری است که وزن و اختیار اعضای حقیقی (متخصصان میراث فرهنگی) در هیأت‌امنایی سنگین‌تر باشد تا از منافع میراث فرهنگی به‌درستی پاسداری شود.

یک کارشناس میراث فرهنگی در گفت‌وگو با «شهر مردم» با اشاره به این‌که تاکنون تجربه‌ی موفقی از اداره‌ی هیأت‌امنایی یک مکان تاریخی در کشور وجود نداشته که بتوان آن را الگوی سایر مکان‌ها قرار داد، گفت: این‌که تخت‌جمشید به‌عنوان مهم‌ترین سایت تاریخی کشور برای اجرای پایلوت این طرح انتخاب شود، اقدامی عجیب و شتاب‌زده به نظر می‌رسد؛ مگر آن‌که این طرح به‌صورت آزمایشی اجرا شود تا در صورت بروز مشکل، امکان بازگشت از آن در مدت‌زمان کوتاه وجود داشته باشد.

این کارشناس ـ که نخواست نامش ذکر شود ـ در ادامه افزود: با توجه به حساسیت جهانی تخت‌جمشید، تغییر در ساختار مدیریت آن نباید به‌معنای کاهش اختیارات مستقیم وزارت میراث فرهنگی در اداره‌ی این مجموعه باشد، همچنین در صورت بروز اختلاف نظر، به‌ویژه در بخش‌های تخصصی مانند مرمت، نگهداری یا تعیین حریم، لازم است تصمیم نهایی همچنان با وزارتخانه باشد.

یا دست‌کم اختیار رأی مؤثر به اعضای حقیقی ـ که عمدتاً از متخصصان هستند ـ داده شود تا بتوانند در برابر رأی قدرتمند اعضای حقوقی مانند استاندار، دیدگاه کارشناسی خود را اعمال کنند و این‌گونه نباشد که اعضای حقوقی تعیین‌کننده‌ی همه‌ی امور باشند؛ نه این‌که اداره‌ی این مکان‌ها به آش شله‌قلمکاری تبدیل شود که عواقب آن به آسیب مستقیم به بنای جهانی‌ای بازگردد که بار هویتی ایران را بر دوش می‌کشد.

به هر روی، به‌دلیل تکمیل‌نشدن این طرح هنوز روشن نیست که با توجه به حساسیت جهانی تخت‌جمشید، آیا این طرح ابتدا به‌صورت آزمایشی اجرا خواهد شد یا مستقیماً به‌عنوان ساختار دائمی اعمال می‌شود؟ امری که می‌تواند جلوی گسترش خطاهای مدیریتی را در زمان لازم بگیرد.