وقتی برنامه‌ریزی، روایت  یک شهر می‌شود

در نشست خبری قائم مقام شهرداری شیراز مطرح شد:

از گذار از مدیریت واکنشی تا رفتن به برنامه‌ریزی راهبردی عملیاتی در کلان‌شهر شیراز

 نقشه راه ۱۴۰۵؛ با تحقق ابر پروژه‌های ۴۵ گانه پیشران با بودجه ۵۰ هزار میلیاردی

جلال‌الدین عرفانی – شهر مردم

قائم‌مقام شهردار شیراز، در نشست خبری خود در جمع خبرنگاران با تشریح برنامه‌های راهبردی ـ عملیاتی سال ۱۴۰۵ شهرداری شیراز بر ضرورت فاصله گرفتن مدیریت شهری از روزمرگی تاکید کرد و گفت: شهرداری‌ها به دلیل ماهیت فعالیت خود بیش از بسیاری از دستگاه‌های اجرایی در معرض مراجعات روزانه، مطالبات عمومی و درخواست‌های فوری شهروندان قرار دارند و همین ویژگی سبب می‌شود اگر مسیر اداره شهر صرفاً بر پایه پاسخ‌گویی لحظه‌ای به نیازهای روزمره شکل بگیرد، بخش مهمی از مأموریت اصلی مدیریت شهری که همان توسعه زیرساخت‌ها، ارتقای کیفیت خدمات و حرکت به سمت آینده‌نگری است، به حاشیه رانده شود.

آرش فرج زاده ادامه داد: یکی از خطرات جدی در ساختار شهرداری‌ها این است که به‌تدریج از یک نهاد برنامه‌ریز و توسعه‌محور به سازمانی کاملاً واکنشی تبدیل شوند؛ سازمانی که عمده انرژی خود را صرف پاسخ به انبوه مطالبات روزانه می‌کند و در نتیجه فرصت طراحی افق‌های بلندمدت را از دست می‌دهد.

وی با بیان اینکه در چنین شرایطی عبور از مدیریت واکنشی و حرکت به سمت برنامه‌ریزی راهبردی یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است، افزود: اگر مدیریت شهری نتواند میان رسیدگی به مطالبات جاری و پیگیری اهداف کلان تعادل ایجاد کند، نه‌تنها اجرای پروژه‌های اساسی دچار وقفه می‌شود، بلکه کیفیت زیست شهری نیز در بلندمدت آسیب می‌بیند.

به گفته فرج‌زاده، شهرداری شیراز تلاش کرده است با تکیه بر یک چارچوب برنامه‌ریزی مشخص، این تعادل را برقرار کند و برنامه‌های اجرایی خود را بر اساس یک نقشه راه روشن پیش ببرد.

قائم‌مقام شهردار شیراز در ادامه با اشاره به ساختار برنامه‌ریزی در این کلان‌شهر گفت: برای شیراز یک چشم‌انداز ۲۰ ساله تعریف شده است و این چشم‌انداز در واقع سند بالادستی حرکت شهر در افق بلندمدت به شمار می‌رود، از دل این چشم‌انداز، برنامه‌های پنج‌ساله استخراج می‌شود و سپس بودجه‌های سالانه و اقدامات اجرایی نیز بر مبنای همان اسناد تنظیم می‌شوند.

وی تصریح کرد: در این میان، برنامه راهبردی ـ عملیاتی نقش یک حلقه واسط و پل ارتباطی را دارد؛ به این معنا که از یک‌سو سیاست‌های کلان و افق‌های بلندمدت را به زبان اجرایی ترجمه می‌کند و از سوی دیگر، میان بودجه سالانه و اهداف راهبردی هماهنگی به وجود می‌آورد.

فرج‌زاده با اشاره به اینکه بودجه سال ۱۴۰۵ شهرداری شیراز در همین چهارچوب طراحی شده است، اظهار کرد: برای سال ۱۴۰۵ بودجه‌ای در حدود ۵۰ هزار میلیارد تومان در شورای اسلامی شهر پیش‌بینی شده که این رقم بر پایه نیازهای اجرایی شهر، ظرفیت‌های درآمدی شهرداری و اولویت‌های راهبردی تنظیم شده است.

وی درباره نحوه تدوین برنامه عملیاتی نیز توضیح داد: این برنامه از چهار ورودی اصلی شامل چشم‌انداز، رسالت، اصول حرفه‌ای و اهداف استراتژیک تغذیه می‌شود؛ اما در سطح اجرا، دو عامل مهم دیگر نیز نقش تعیین‌کننده دارند؛ نخست مطالبات مردم و دوم اسناد بالادستی و الزام‌آور، معتقدیم برنامه‌ریزی زمانی مؤثر خواهد بود که هم بر اصول علمی استوار باشد و هم با واقعیت‌های میدانی و نیازهای شهروندان تطبیق داشته باشد.

وی افزود: در فرایند تدوین برنامه، ابتدا وضعیت موجود به‌صورت دقیق بررسی شده و سپس با استفاده از مدل SWOT، نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها شناسایی شده‌اند، پس از این مرحله، اهداف عملیاتی با تکیه بر شاخص‌های SMART تنظیم شده‌اند تا هر هدف به‌صورت مشخص، قابل سنجش، دست‌یافتنی، مرتبط و زمان‌مند تعریف شود.

فرج‌زاده تصریح کرد: اگر این شاخص‌ها در طراحی برنامه لحاظ نشود، خروجی کار بیشتر به یک فهرست آرمانی شباهت خواهد داشت تا یک سند اجرایی واقعی. هدف ما این بوده است که برنامه ۱۴۰۵ صرفاً مجموعه‌ای از شعارها و آرزوها نباشد، بلکه به یک نقشه اجرایی دقیق، قابل ارزیابی و پیگیری‌پذیر تبدیل شود.

وی با اشاره به اهمیت پیوستگی میان سطوح مختلف برنامه‌ریزی اضافه کرد: یکی از آسیب‌هایی که در برخی دوره‌ها مشاهده می‌شود، گسست میان سند چشم‌انداز، برنامه میان‌مدت و بودجه سالانه است؛ یعنی گاهی بودجه به سمتی می‌رود که الزاماً پیوند محکمی با اولویت‌های کلان ندارد و تلاش ما این بوده است که این فاصله به حداقل برسد و هر ردیف اعتباری در بودجه ۱۴۰۵ بتواند در نسبت با یک هدف راهبردی قابل تعریف باشد.

به گفته او، چنین رویکردی هم امکان نظارت را تقویت می‌کند و هم موجب می‌شود شهروندان بهتر بتوانند اثر بودجه‌ریزی را در پروژه‌ها و خدمات شهری مشاهده کنند.

توسعه عمرانی، فرهنگی و تاب‌آوری شهری

فرج‌زاده در بخش دیگری از سخنان خود به مهم‌ترین پروژه‌های راهبردی و کلان پیش‌بینی‌شده برای سال ۱۴۰۵ اشاره کرد و گفت: برنامه سال آینده تنها معطوف به یک حوزه خاص نیست، بلکه تلاش شده است میان پروژه‌های عمرانی، فرهنگی، خدماتی، حمل‌ونقل و اجتماعی توازن برقرار شود.

وی با بیان اینکه شیراز برای پاسخ‌گویی به نیازهای جمعیتی، ترافیکی و اجتماعی خود نیازمند مجموعه‌ای از طرح‌های پیشران است، افزود: بخشی از این پروژه‌ها ماهیت جغرافیا محور دارند و به‌صورت مشخص در نقاط مختلف شهر تعریف شده‌اند و بخشی دیگر در قالب برنامه‌های موضوع‌محور و معاونتی دنبال می‌شوند.

فرج زاده از پروژه دشت قره‌باغ به عنوان یکی از طرح‌های مهم پیشِ رو یاد کرد و با اشاره به معضلات این منطقه از جمله ساخت و سازهای غیرمجاز این محل که وسعت آن به اندازه شهر شیراز دارد عنوان کرد: این پروژه با ابعاد مختلف شهرسازی، خدماتی و زیرساختی در حال پیگیری است و می‌تواند در صورت اجرای صحیح، نقش مهمی در بازتعریف بخشی از ظرفیت‌های توسعه شهری ایفا کند؛ همچنین مرکز رفاهی شهروند در بلوار شهید رجایی از دیگر پروژه‌هایی است که با هدف ارتقای خدمات عمومی و رفاهی برای شهروندان برنامه‌ریزی شده است.

وی ادامه داد: پروژه پل زندگی در بلوار چمران و همچنین مسیر زندگی تا ارتفاعات پارک ۴۰۴۴ هکتاری نیز از جمله طرح‌هایی هستند که علاوه بر جنبه عمرانی، دارای کارکردهای اجتماعی، تفریحی و هویتی برای شهر خواهند بود.

قائم‌مقام شهردار شیراز در تشریح پروژه‌های فرهنگی نیز اظهار کرد: در سال ۱۴۰۵ توجه ویژه‌ای به توسعه زیرساخت‌های فرهنگی شده است، زیرا مدیریت شهری معتقد است کیفیت زندگی در شهر تنها با ساخت معبر، پل و تقاطع ارتقا پیدا نمی‌کند و شهر برای پویایی اجتماعی نیازمند فضاهای فرهنگی، هنری و جمعی نیز است؛ بر همین اساس، احداث آمفی‌تئاتر روباز، باغ‌موزه هنر، سالن‌های تئاتر در مناطق ۴ و ۱۱ و همچنین پردیس شهرداری از جمله پروژه‌هایی است که می‌تواند زیرساخت فرهنگی شیراز را تقویت کند.

وی افزود: این پروژه‌ها صرفاً سازه‌های کالبدی نیستند، بلکه بستری برای شکل‌گیری رویدادهای فرهنگی، ارتقای مشارکت اجتماعی و تقویت هویت شهری به شمار می‌روند.

فرج‌زاده در بخش حمل‌ونقل نیز از چند پروژه اولویت‌دار نام برد و گفت: ساماندهی تقاطع تنگ قره‌پیری، تکمیل خطوط مترو، احداث و توسعه پارکینگ‌های طبقاتی در نقاطی چون احمدی و کاراندیش و ایجاد خیابان‌های الگو از مهم‌ترین برنامه‌های این حوزه است.

قائم‌مقام شهردار شیراز با اشاره به نقش این طرح‌ها در کاهش گره‌های ترافیکی و ارتقای کیفیت جابه‌جایی در سطح شهر تأکید کرد: توسعه حمل‌ونقل عمومی و ایجاد زیرساخت‌های مکمل برای مدیریت ترافیک، از ضروری‌ترین اولویت‌های مدیریت شهری در سال آینده است.

وی افزود: نگاه شهرداری این است که پروژه‌های حمل‌ونقلی صرفاً به افزایش ظرفیت عبور خودروها محدود نشوند، بلکه در نسبت با کیفیت محیط شهری، ایمنی، دسترسی‌پذیری و آسایش شهروندان تعریف شوند.

فرج‌زاده در ادامه با اشاره به شاخص «تاب‌آوری شهری» اظهار کرد: تاب‌آوری یکی از مفاهیم کلیدی در برنامه ۱۴۰۵ است و از دو منظر سخت‌افزاری و نرم‌افزاری دنبال می‌شود؛ در بخش سخت‌افزاری، اصلاح وضعیت رودخانه‌ها، بهبود شرایط هیدرولوژیک شهر و هدایت ایمن آب‌های سطحی در دستور کار قرار دارد تا شهر در برابر بارش‌های شدید، سیلاب و مخاطرات مشابه آمادگی بیشتری پیدا کند.

وی افزود: در کنار این موضوع، پروژه عمرانی «تونل ملل» نیز به عنوان یک مسیر جدید عبور و مرور در حال پیگیری است و می‌تواند بخشی از شبکه ترافیکی و دسترسی‌های شهری را تقویت کند.

فرج زاده در توضیح تاب‌آوری نرم‌افزاری نیز خاطرنشان کرد: صرفاً با اجرای پروژه‌های کالبدی نمی‌توان شهر تاب‌آور ساخت و به همین دلیل در بخش فرهنگی و اجتماعی نیز برنامه‌ریزی مفصلی انجام شده است؛ ۴۲ سرفصل برنامه‌های فرهنگی در همین راستا تعریف شده و بخشی از بودجه‌های عمرانی نیز به محرومیت‌زدایی در محلات اختصاص یافته است؛ هدف از این رویکرد، ارتقای کیفیت زندگی شهروندان در مناطق مختلف و کاهش شکاف خدماتی میان محلات برخوردار و کمتر برخوردار است.

وی تأکید کرد: اگر قرار است از تاب‌آوری سخن بگوییم، باید این مفهوم را هم در پایداری زیرساخت‌ها و هم در انسجام اجتماعی و کیفیت زیست مردم ببینیم.

قائم‌مقام شهردار شیراز در بخش دیگری از سخنان خود به حوزه سرگرمی و ورزش هم اشاره کرد و گفت: یکی از برنامه‌های مدیریت شهری، تقویت امکانات تفریحی در مقیاس محله‌ای است؛ بر همین اساس تبدیل پارک‌های محله‌ای به شهربازی‌های کوچک در دستور کار قرار گرفته است تا خانواده‌ها در مناطق مختلف شهر از امکاناتی نزدیک، در دسترس و متناسب با نیازهای روزمره برخوردار شوند؛ همچنین بهره‌برداری از سالن‌های ورزشی جدید نیز در برنامه قرار دارد.

او افزود: شهرداری در موضوع کسب‌وکارهای خانگی نیز تلاش خواهد کرد با آماده‌سازی فضاها در پروژه‌های محرومیت‌زدایی و هماهنگی با دستگاه‌های متولی، زمینه حمایت از معیشت و فعالیت‌های خرد محلی را فراهم کند.

مدیریت ریسک، رفع موانع و چشم‌انداز اجرایی

فرج‌زاده در پاسخ به پرسش‌هایی درباره امکان تحقق بودجه ۵۰ هزار میلیارد تومانی شهرداری شیراز در سال ۱۴۰۵، این رقم را یک تکلیف قانونی توصیف کرد و توضیح داد: شهرداری یک مجموعه درآمد ـ هزینه است و طبیعتاً باید بتواند هم منابع خود را تأمین و هم هزینه‌های خود را مدیریت کند؛ بر همین اساس، برای تحقق این بودجه از همه ظرفیت‌های قانونی استفاده خواهد شد.

وی تصریح کرد: تنظیم این بودجه صرفاً یک اعلام عددی نیست، بلکه مبتنی بر برآورد منابع، تعریف پروژه‌ها و پیش‌بینی سازوکارهای اجرایی انجام شده است و مدیریت شهری خود را متعهد می‌داند که برای عملیاتی شدن آن تلاش کند.

فرج زاده با اشاره به وضعیت پروژه‌های تعریف‌شده در این برنامه اظهار کرد: حدود ۹۰ درصد پروژه‌ها تعیین تکلیف شده‌اند و فقط بخش اندکی از آن‌ها نیازمند هماهنگی‌های فرادستگاهی یا رفع برخی موانع خاص هستند، یکی از نقاط قوت برنامه ۱۴۰۵ این است که بخش عمده پروژه‌ها از مرحله ابهام عبور کرده و وارد مدار تصمیم‌گیری و اجرا شده‌اند.

قائم‌مقام شهردار شیراز همچنین از تدوین سناریوهای مختلف برای شرایط پیش‌رو خبر داد و گفت: با توجه به عدم قطعیت‌های محیطی، برای سه وضعیت «جنگ، صلح و شرایط نه جنگ و نه صلح» سناریوهای متفاوتی طراحی شده است تا شهرداری بتواند در هر وضعیت، خدمات خود را پایدار نگه دارد و اولویت‌بندی منابع را بر همان اساس انجام دهد، معنای این رویکرد آن است که برنامه‌ریزی صرفاً بر پایه شرایط ایده‌آل انجام نشده، بلکه تلاش شده است برای وضعیت‌های دشوار یا غیرقابل پیش‌بینی نیز آمادگی وجود داشته باشد، این نوع نگاه سناریومحور به مدیریت ریسک کمک می‌کند و تاب‌آوری ساختار اجرایی را افزایش می‌دهد.

فرج‌زاده ادامه داد: برنامه ۱۴۰۵ بر مبنای بودجه مصوب فعلی تدوین شده است تا حتی در صورت استقرار شورای هفتم نیز امور شهر با وقفه مواجه نشود و پروژه‌ها از ریل برنامه خارج نشوند، این موضوع نشانه تلاش برای ایجاد ثبات در فرایند اداره شهر است، معتقدیم برنامه‌ریزی مؤثر زمانی معنا پیدا می‌کند که وابسته به تغییرات مقطعی نباشد و بتواند نوعی تداوم اجرایی را در مدیریت شهری تضمین کند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به آسیب‌شناسی تأخیرهای گذشته پرداخت و دو چالش اساسی را مورد اشاره قرارداد: نخست ضعف درون‌سازمانی در تهیه نقشه‌های فاز دو و دوم نبودِ مدیریت واحد شهری.

به گفته او، در برخی پروژه‌ها به دلیل آنکه مطالعات و نقشه‌های اجرایی در زمان مناسب و با کیفیت کافی آماده نشده‌اند، روند اجرا با کندی، اصلاح مکرر یا توقف مواجه شده است و از سوی دیگر، نبود مدیریت واحد شهری موجب می‌شود هماهنگی میان شهرداری و دستگاه‌های خدمات‌رسان به‌سادگی انجام نشود و جابه‌جایی تأسیسات، هزینه و زمان اضافی به پروژه‌ها تحمیل کند.

فرج زاده در تشریح این مسئله ابراز کرد: گاهی هزینه ناشی از جابه‌جایی تأسیسات یا هماهنگی با دستگاه‌های بیرونی حتی از هزینه اصلی اجرای بخشی از پروژه بیشتر می‌شود و این موضوع فشار مضاعفی بر منابع شهرداری وارد می‌کند.

وی زیرگذر شهید فریدون عباسی را نمونه‌ای از این چالش دانست و توضیح داد: تجربه چنین پروژه‌هایی نشان می‌دهد که بدون هماهنگی مؤثر و بدون استقرار نوعی مدیریت واحد شهری، سرعت و دقت اجرای طرح‌های زیرساختی کاهش پیدا می‌کند؛ از همین رو، مدیریت شهری تلاش دارد با پیگیری مستمر، برگزاری جلسات هماهنگی و تنظیم اولویت‌های دقیق‌تر، این موانع را به حداقل برساند.

قائم‌مقام شهردار شیراز در خصوص عدم ذکر نام میدان‌های دوم و سوم تره‌بار در این لیست گفت: این پروژه‌ها به دلیل مسائل حقوقی و وجود معارضین، فعلاً در فهرست پروژه‌های کلان جغرافیا محور قرار نگرفته‌اند؛ با این حال، از دستور کار خارج نشده‌اند و در برنامه معاونت خدمات شهری لحاظ شده‌اند.

وی افزود: پس از رفع موانع حقوقی و اجرایی، این طرح‌ها نیز وارد چرخه نظارتی و پیگیری خواهند شد.

فرج‌زاده تصریح کرد: فهرست ۴۵ پروژه‌ای که ارائه شده است، صرفاً پروژه‌های جغرافیا محور و آماده معرفی هستند و این به معنای محدود بودن فعالیت‌های شهرداری به همین تعداد طرح نیست، بلکه صدها پروژه دیگر نیز در قالب برنامه‌های معاونت‌های تخصصی در حال پیگیری و اجراست.