از مانور «صلابت زاگرس» در شیراز و صدرا تا مطالبه شهروندان برای هشدار سریع و آموزش همگانی

عبدالغفور مصطفایی ـ شهر مردم
زلزله خبر نمی‌کند؛ شاید همین چند کلمه کوتاه، مهم‌ترین واقعیتی باشد که باید در برنامه‌ریزی برای مدیریت بحران مورد توجه قرار گیرد، حادثه‌ای که ممکن است در چند ثانیه، آرامش یک شهر را برهم بزند و زندگی هزاران خانواده را تحت تأثیر قرار دهد.
شیراز و شهر صدرا در روزهای اخیر میزبان مانور گسترده زلزله «صلابت زاگرس» بودند؛ رزمایشی که با هدف محک زدن آمادگی دستگاه‌های امدادی، خدماتی و اجرایی در برابر وقوع زلزله برگزار شد و بار دیگر ضرورت آمادگی در برابر حوادث غیرمترقبه را به افکار عمومی یادآوری کرد.
بدون تردید تلاش نیروهای امدادی، ستاد مدیریت بحران، آتش‌نشانی، هلال‌احمر، دستگاه‌های خدمات‌رسان و سایر مجموعه‌های مسئول در این مانور قابل تقدیر است؛ اما در کنار همه این اقدامات، یک پرسش جدی از سوی مردم مطرح می‌شود: اگر زلزله‌ای با قدرت ۶.۵ ریشتر یا بیشتر واقعاً رخ دهد، شهروندان از لحظه وقوع حادثه چه باید بکنند؟
زلزله فقط یک حادثه نیست؛ آزمون آمادگی مردم است
وقوع یک زلزله شدید تنها ساختمان‌ها را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد؛ بلکه شبکه‌های ارتباطی، برق، آب، گاز، راه‌های دسترسی و مراکز درمانی نیز ممکن است با اختلال مواجه شوند.
در چنین شرایطی، نیروهای امدادی هرچقدر هم آماده باشند، نمی‌توانند در همان ثانیه‌های نخست خود را به تمام نقاط شهر برسانند؛ بنابراین نخستین حلقه نجات، خود مردم و میزان آمادگی آنان است، اینجاست که اهمیت آموزش عمومی بیش از پیش آشکار می‌شود.
شهروند باید بداند هنگام وقوع زمین‌لرزه در خانه، محل کار، مدرسه، فروشگاه یا خیابان چه اقدامی انجام دهد؛ کجا پناه بگیرد، از چه رفتارهایی پرهیز کند و پس از پایان لرزش چگونه خود و اعضای خانواده را از محیط خطر دور کند.
شهروند ۷۰ ساله: حوادث زیادی دیده‌ایم
در جریان گفت‌وگوی «شهر مردم» با شهروندان، یکی از شهروندان سالخورده با اشاره به تجربه حوادث مختلف در طول زندگی خود گفت: در ۷۰ سال زندگی، حوادث غیرمترقبه زیادی را تجربه کرده‌ام و متأسفانه بارها شاهد از دست رفتن همشهریان و هموطنانمان در حوادثی مانند سیل و زلزله بوده‌ایم.
وی با تقدیر از مسئولان و دست‌اندرکاران برگزاری مانور «صلابت زاگرس» افزود: برگزاری چنین مانورهایی لازم است، اما انتظار داریم مسئولان فقط به زمان برگزاری مانور توجه نکنند و برای بعد از وقوع یک حادثه واقعی نیز برنامه مشخص داشته باشند.
این شهروند تأکید کرد: مردم باید بدانند در زمان حادثه چگونه از خود و خانواده‌شان مراقبت کنند و چگونه در کمترین زمان ممکن خود را به محل امن برسانند.
اطلاع‌رسانی به‌موقع؛ مطالبه جدی شهروندان
یکی دیگر از شهروندان ضمن تقدیر از برگزاری مانور زلزله، بر ضرورت اطلاع‌رسانی و آموزش عمومی تأکید کرد و گفت: ای‌کاش تدابیری اندیشیده شود که در صورت وقوع حادثه، اطلاع‌رسانی در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام شود تا مردم بتوانند با رعایت نکات ایمنی، خود و فرزندانشان را از محل خطر دور کنند.
وی افزود: ممکن است بسیاری از مردم در لحظات نخست حادثه به دلیل ترس و اضطراب نتوانند تصمیم درستی بگیرند؛ اگر آموزش‌ها از قبل انجام شده باشد، شهروندان می‌دانند چه کاری باید انجام دهند و چه کاری نباید انجام دهند.
به گفته این شهروند، آموزش مقابله با زلزله نباید فقط محدود به زمان برگزاری مانور باشد؛ بلکه باید در مدارس، محلات، ادارات، مساجد و رسانه‌ها به شکل مستمر ادامه داشته باشد.
هشدار سریع؛ حلقه‌ای که باید جدی گرفته شود
یکی از مطالبات مطرح‌شده از سوی شهروندان، ایجاد و تقویت سازوکارهای اطلاع‌رسانی سریع در زمان بحران است.
هرچند پیش‌بینی دقیق زمان وقوع زلزله امکان‌پذیر نیست، اما ایجاد سامانه‌های هشدار و اطلاع‌رسانی سریع، آموزش مردم و آماده‌سازی زیرساخت‌ها می‌تواند در کاهش خسارات مؤثر باشد.
در این میان، پرسش مهم این است که اگر لرزش شدید زمین در شیراز یا صدرا اتفاق بیفتد، پیام هشدار چگونه و از چه مسیری باید به مردم برسد؟
آیا پیامک، شبکه‌های تلفن همراه، رسانه‌ها، بلندگوهای شهری و سایر ظرفیت‌های ارتباطی به صورت هماهنگ فعال خواهند شد؟ و آیا مردم از قبل می‌دانند پس از دریافت هشدار یا احساس نخستین لرزش‌ها چه اقدامی باید انجام دهند؟
مانور تمام شد؛ آموزش مردم باید ادامه داشته باشد
مانورهای بحران زمانی می‌توانند به نتیجه واقعی برسند که آثار آن‌ها بعد از پایان رزمایش نیز در جامعه باقی بماند؛ اگر امروز هزاران نفر از نیروهای امدادی و دستگاه‌های مسئول در یک رزمایش حضور پیدا می‌کنند، فردا باید همین تجربه به زبان ساده به میلیون‌ها شهروند منتقل شود، مردم باید آموزش ببینند که زلزله محل آزمون و خطا نیست و نمی‌توان در لحظه وقوع حادثه تازه به دنبال دستورالعمل گشت یا از دیگران پرسید چه باید کرد.
آمادگی یعنی خانواده‌ای که از قبل محل‌های امن خانه را می‌شناسد، مسیرهای خروج اضطراری را می‌داند، کیف امدادی آماده دارد و اعضای خانواده درباره نحوه رفتار هنگام زلزله با یکدیگر تمرین کرده‌اند.
پرسش پایانی؛ آیا مردم هم در مانور حضور داشتند؟
اکنون که مانور «صلابت زاگرس» در شیراز و صدرا برگزار شده، شاید بد نباشد یک سؤال جدی‌تر مطرح شود: آیا شهروندان نیز به همان اندازه دستگاه‌های امدادی برای وقوع یک زلزله شدید آماده شده‌اند؟ اگر پاسخ مثبت نیست، باید از همین امروز آموزش عمومی را جدی گرفت.
تجربه حوادث گذشته نشان داده است که در لحظات نخست یک بحران، هر ثانیه ارزشمند است؛ بنابراین وظیفه مدیریت بحران تنها امدادرسانی پس از حادثه نیست؛ بلکه باید پیش از حادثه نیز با آموزش، فرهنگ‌سازی، مقاوم‌سازی و اطلاع‌رسانی مناسب، از میزان تلفات کاست.
زلزله شاید قابل پیش‌بینی نباشد، اما آمادگی برای زلزله کاملاً قابل برنامه‌ریزی است.
این همان مطالبه‌ای است که شهروندان شیراز و صدرا پس از مانور «صلابت زاگرس» مطرح می‌کنند؛ مطالبه‌ای برای اینکه روز حادثه، مردم تنها منتظر رسیدن نیروهای امدادی نباشند، بلکه خود نیز بدانند چگونه جان خود و خانواده‌شان را نجات دهند.