فاطمه مقدم – شهر مردم

در روزهایی که نام پرویز تناولی با دریافت یک جایزه بین‌المللی در حوزه منسوجات دوباره بر سر زبان‌ها افتاده است، بخشی از حاصل شش‌دهه جست‌وجو و پژوهش او در شیراز، دور از چشم مردم در یک مخزن نگهداری می‌شود. ۱۳۹۱ دستبافته عشایری و روستایی که قرار بود موزه‌ای مستقل در شیراز خانه دائمی آنها باشد پنج سال پس از واگذاری مجموعه، هنوز خانه ای برای نمایش ندارند و حالا اهمیت مجموعه دستبافته‌های اهدایی پرویز تناولی به شیراز با دریافت جایزه بین‌المللی جورج هویت مایرز بیش از گذشته برجسته شده است. تناولی دهم شهریورماه ۱۴۰۵ این جایزه را از موزه منسوجات دانشگاه جورج واشنگتن، به پاس بیش از شش‌دهه فعالیت، پژوهش، مستندسازی و گردآوری قالی، گلیم و دیگر منسوجات سنتی ایران دریافت کرد، جایزه‌ای که به چهره‌های ماندگار حوزه منسوجات و به پاس دستاوردهای یک عمر فعالیت در این حوزه اعطا می‌شود.

آثاری که تناولی به شیراز اهدا کرده است شامل۱۳۹۱ قطعه دستبافته عشایری و روستایی، از گبه و قالی و گلیم گرفته تا سفره نان و آرد، نمکدان، چنته، توبره، خورجین، مفرش و دیگر بافته‌های کاربردی است، مجموعه‌ای که صرفاً از قالی و گلیم‌های نفیس تشکیل نشده است، بلکه در میان این آثار، دست بافته‌هایی دیده می‌شود که بخشی از وسایل روزمره زندگی عشایر و روستانشینان بوده‌اند؛ از خورجین، چنته، توبره، جوال و مفرش گرفته تا نمکدان، سفره، روکرسی و پوشش چهارپایان. همین تنوع، مجموعه را به نوعی سند از فرهنگ  عشایر ایران تبدیل می‌کند، خصوصا به این دلیل که بخشی از این سنت‌های بافت امروز کمرنگ شده یا در حال فراموشی است و ثبت و نگهداری نمونه‌های باقی‌مانده می‌تواند برای شناخت و پژوهش درباره آنها اهمیت بسیار دارد.

از این نظر جایزه بین‌المللی جورج هویت مایرز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین افتخارات حوزه منسوجات که به تناولی اعطا شده،  بار دیگر توجه‌ها را به مجموعه‌ای جلب کرده که او سال‌ها برای گردآوری و مستندسازی آن از سراسر ایران زمان صرف کرده است؛ خود استاد با وجود استقرار موزه فرش در تهران، شهر شیراز را برای نگهداری این مجموعه نفیس انتخاب کرده، اما  اهدای این مجموعه ارزشمند با یک شرط مشخص همراه بوده است. بر اساس شرطی که استاد تناولی برای واگذاری مجموعه به شیراز گذاشته قرار بوده است که طی هشت سال موزه‌ای مستقل برای نگهداری و نمایش این دستبافته‌ها ایجاد شود و در صورت محقق نشدن این شرط در مهلت تعیین‌شده، استاد تناولی اعلام کرده است که آثار را از شیراز پس خواهد گرفت و به شهری واگذار می‌کند که امکان ایجاد موزه‌ای مستقل برای این مجموعه را فراهم کند و اکنون با گذشت پنج سال از این مهلت هشت‌ساله، هنوز موزه‌ای برای این مجموعه در شیراز ایجاد نشده و همین موضوع، ضرورت تعیین تکلیف آینده آن را جدی‌تر کرده است.

در کنار موضوع موزه، نحوه نگهداری این آثار نیز اهمیت دارد. پیش‌تر شهر مردم درباره شیوه هوادهی برخی از این دستبافته‌ها در فضای باغ نظر و نزدیکی آنها به باغچه، مطلبی منتشر کرده است و بر ضرورت استفاده از روش‌ها و شرایط تخصصی برای نگهداری این مجموعه ارزشمند تا زمان راه‌اندازی موزه تاکید داشته است.

یک بخش ۱۶۰۰ متری موزه منطقه‌ای فارس برای خانه دائمی دستبافته‌های تناولی در نظر گرفته شد

مدیر امور موزه‌های اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان فارس در گفت‌وگو با شهر مردم، با اشاره به افزایش اهمیت مجموعه دستبافته‌های اهدایی پرویز تناولی پس از دریافت جایزه بین‌المللی جورج هویت مایرز، درباره آخرین وضعیت ایجاد موزه فرش تناولی در شیراز گفت: در شرایط فعلی که کشور در وضعیت جنگی قرار دارد، موزه‌های دولتی به حالت تعطیل درآمده‌اند و دستبافته‌های عشایری اهدایی استاد تناولی نیز در مخزن امن موزه پارس نگهداری می‌شوند؛ سال گذشته نیز تعدادی از آثار این مجموعه را در مرکز اسناد کشور به نمایش گذاشتیم.

مهدی نجفی درباره فضای در نظر گرفته‌شده برای نمایش ۱۳۹۱ قطعه دستبافته تناولی نیز گفت: یکی از بخش‌های موزه منطقه‌ای فارس، به مساحت حدود1600 مترمربع، برای نمایش دائمی این دستبافته‌ها در نظر گرفته شده است، در حال حاضر در تلاش هستیم که با تأمین بودجه مورد نیاز، مخزن امن موزه منطقه‌ای فارس را هرچه سریع‌تر تکمیل کنیم تا در شرایط اضطراری امکان حفاظت از آثار فرهنگی مناطق جنوبی کشور، از جمله استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، بوشهر و هرمزگان، نیز در این مخزن فراهم شود.

وی درباره سازوکار حفاظت و هوادهی این دستبافته‌ها اظهار کرد: خوشبختانه شرایط دما و رطوبت در مخزن امن موزه پارس تقریباً استاندارد است، اما به‌صورت دوره‌ای دستبافته‌ها را در محل مناسبی پهن و هوادهی می‌کنیم و برای پیشگیری از آسیب حشرات نیز اقدامات لازم انجام می‌شود و تاکنون دو بار این مجموعه به‌طور کامل سم‌پاشی شده است و در کنار آثار نیز از تنباکو برای دور کردن حشرات استفاده می‌کنیم.

نجفی در پاسخ به این پرسش که آیا دریافت جایزه بین‌المللی جورج هویت مایرز و برجسته‌تر شدن جایگاه تناولی در حوزه پژوهش منسوجات می‌تواند روند ایجاد موزه این مجموعه در شیراز را تسریع کند، گفت: استاد تناولی حتی پیش از دریافت این جایزه نیز در هنر و پژوهش درباره هنرهای سنتی ایران جایگاه بسیار ارزشمندی داشته است.

او علاوه بر پژوهش در حوزه منسوجات، درباره آثار فولادی نیز مجموعه‌ای ارزشمند از دست ساخته‌های هنرمندان آهنگر ایرانی دارد و پژوهش‌های مهمی در این زمینه انجام داده است. در حوزه معرفی سنگ‌قبرهای تاریخی کشور نیز مطالعات ارزشمندی داشته است؛ با این حال، دریافت این جایزه می‌تواند برای راه‌اندازی موزه دستبافته‌های او در شیراز یک مشوق ارزشمند باشد و دریافت چنین افتخاری برای یکی از هنرمندان برجسته کشور نیز اهمیت زیادی دارد.

وی درباره ارتباط خانواده تناولی با میراث فرهنگی فارس برای نظارت بر وضعیت این آثار نیز گفت: بله؛ هر چند وقت یک‌بار استاد تورج ژوله، که نماینده خانواده تناولی است، به شیراز سفر می‌کند و ضمن بازدید از آثار، شرایط نگهداری آنها را بررسی می‌کند.

مدیر امور موزه‌های اداره‌کل میراث فرهنگی فارس در ادامه از طرح پیشنهادی دیگری برای نمایش بخشی از این آثار خبر داد و افزود: به‌تازگی جلسه‌ای با نماینده مردم فیروزآباد در مجلس داشته‌ایم و پیشنهاد شده است تا ترمینال اتوبوسرانی بلااستفاده فیروزآباد که در اختیار شهرداری این شهر قرار دارد، با تغییر کاربری به موزه تاریخ و فرهنگ دستبافته‌های داری فیروزآباد تبدیل شود؛ در صورت اجرای این طرح، آمادگی داریم آن دسته از آثار مربوط به منطقه فیروزآباد که در مجموعه استاد تناولی وجود دارد، به‌صورت موقت برای نمایش به این موزه منتقل کنیم.

نجفی در پایان ابراز امیدواری کرد که با عادی شدن شرایط کشور، امکان نمایش عمومی این آثار در موزه منطقه‌ای فارس فراهم شود و نگرانی مردم و اصحاب رسانه درباره وضعیت نگهداری آنها کاهش یابد.

وی تأکید کرد که اقدامات حفاظتی برای صیانت از این مجموعه در حال انجام است.

حالا پرویز تناولی صاحب این مجموعه با یک اعتبار بین‌المللی تازه در حوزه منسوجات شناخته شده است، پرسش درباره سرنوشت موزه‌ای که قرار بود خانه دائمی این آثار باشد، جدی‌تر از گذشته مطرح است چراکه فرصت هشت‌ساله تعیین‌شده برای ایجاد موزه در حال سپری شدن است و در صورت محقق نشدن آن، خطر خروج این مجموعه ارزشمند از شیراز نیز وجود دارد.