فاطمه مقدم – خبرنگار شهر مردم ، اگر از خیابان کریمخان زند پیاده عبور کنید، حوالی میدان امام حسین و آن‌سوی شهر مانند اطراف حرم مطهر شاهچراغ (ع) و سردزک، افرادی جلویتان سبز می‌شوند که کارشان بازاریابی برای فروش پلاسمای خون است؛ با وعده‌ی ۵۰۰ تا ۹۰۰ هزار تومان پول نقد برای هر بار اهدا و «آزمایش‌های رایگان». کافی است کمی پا سست کنی یا چراغ سبز نشان بدهی؛ ول‌کن نیستند، همان‌جا کنارتان راه می‌افتند و تا مرکز اهدای پلاسما همراهی‌تان می‌کنند و تمام پروسه‌ی آزمایش و اهدای پلاسمای خون، ساده و بی‌دردسر و البته صددرصد قانونی و با مجوز رسمی سازمان غذا و دارو انجام می‌شود؛ انگار معامله‌ای ساده است، نه فروش بخش مهمی از خون!

اهدای پلاسما چیست و چه فرقی با اهدای خون دارد؟

فرآیند اهدای پلاسما با اهدای خون یک فرق اساسی دارد؛ تفاوتش این است که خون خارج‌شده از بدن اهداکننده وارد یک محفظه می‌شود، خون در آن محفظه سانتریفیوژ شده و خون و پلاسما از همدیگر جدا می‌شوند؛ پلاسما وارد کیسه‌ی جمع‌آوری می‌شود و مابقی خون که شامل سلول‌های خونی است، همراه با سرم به بدن اهداکننده برمی‌گردد. این رویه، بسته به شدت فشار خون بیمار و شرایط اهدا، بین ۲ الی ۴ بار تکرار می‌شود تا وقتی که حجم موردنظر از پلاسما به دست بیاید. محصول نهایی در این پروسه فقط پلاسمای خون است. تفاوت دیگر در حجم خون و زمان اهداست. اهدای خون حدوداً بیست دقیقه طول می‌کشد و فقط ۴۵۰ سی‌سی خون کامل دریافت می‌شود، اما اهدای پلاسما حدود یک ساعت طول می‌کشد و بین ۶۰۰ تا ۷۵۰ سی‌سی پلاسمای خون از اهداکننده گرفته می‌شود.

خرید پلاسما در شیراز توسط شرکت خصوصی هلدینگ دارویی مدتی است که آغاز شده است؛ این شرکت اعلام کرده است که از پلاسمای دریافتی دو داروی پروتئینی، با نام‌های ایمونوژین ۵ درصد و آلیوژین ۲۰ درصد، که از قضا جزو داروهای تحریمی نیز هستند، تهیه می‌کند. البته به جز این شرکت، سه مرکز رسمی دیگر، زیرنظر سازمان انتقال خون شیراز نیز پلاسما را از خون اهدای رایگان بیماران دریافت می‌کنند، به‌صورت پلاسمای تزریقی به بیمارستان‌ها می‌دهند یا به‌عنوان ماده‌ی اولیه به شرکت‌های دارویی می‌فروشند. اما شرکت‌های دارویی خصوصی که خود مستقلاً اقدام به تهیه‌ی پلاسما می‌کنند، می گویند از پلاسما برای تولید داروهایی استفاده می‌کنند که در درمان بیماری‌هایی مانند هموفیلی، خونریزی‌های شدید و برخی سرطان‌ها کاربرد دارند و بدن بیماران قادر به تولید پروتئین‌های موردنیازشان نیست.

فروش پلاسما بر لبه‌ی باریک انسان‌دوستی و تجارت فقر 

گرچه هر واحد پلاسمای اهدایی، می‌تواند زندگی چندین نفر را تحت تأثیر قرار دهد و این ساده‌ترین راه برای مشارکت مستقیم در نجات جان انسان‌هاست، اما فروش پلاسما، آن‌هم در شرایط اقتصادی حاضر، می‌تواند به «کسب درآمدی از جان» برای عده‌ای از اقشار بی‌بضاعت تبدیل شود؛ چراکه اگر اهداکننده بعد از اهدای پلاسما نتواند به اندازه کافی پروتئین بخورد، ممکن است بدنش دچار کمبود پروتئین شود.

براساس پروتکل‌های جهانی، اهدای پلاسما در اکثر کشورها باید حداکثر هر دو هفته یک‌بار انجام شود و تعداد دفعات سالانه نیز محدود و ۲۴ تا ۲۶ بار در سال است. البته در کشورهای ثروتمندی چون آمریکا و آلمان قواعد متفاوت است؛ افراد می‌توانند تا دو بار در هفته پلاسما اهدا کنند. اما براساس بررسی‌های میدانی «شهر مردم» در مراکز خصوصی اهدای پلاسما شیراز، هر فرد معمولاً می‌تواند به‌صورت هفتگی پلاسما اهدا کند. گرچه این مراکز خصوصی  به بانوان توصیه می‌کنند هر دو هفته یک‌بار مراجعه کنند و پس از هر سه بار اهدا، پروتئین خون اهداکنندگان را آزمایش می‌کنند، اما به نظر نمی‌رسد در عمل توجه واقعی به وضعیت جسمانی اهداکنندگان داشته باشند.

همچنین اگرچه در مراکز اهدای خون خصوصی تلاش‌هایی برای نظارت بر کیفیت خون و تطابق آن با استانداردهای پزشکی انجام می‌شود، اما در عمل توجه زیادی به وضعیت جسمانی اهداکنندگان صورت نمی‌گیرد. حتی براساس تجربه‌ی شخصی خبرنگار «شهر مردم»، در صورت داشتن ظاهر جسمانی سالم، پاسخ به سؤالات مربوط به سلامت جسمانی اهداکنندگان تنها بر اساس خوداظهاری آن‌ها ثبت می‌شود و هیچ‌گونه پایش پزشکی دقیقی برای تأیید این اطلاعات صورت نمی‌گیرد. به‌عنوان مثال، مسائل مهمی همچون مصرف دارو، ابتلا به بیماری‌های زمینه‌ای یا حتی رفتارهای پرخطر جنسی ممکن است صرفاً به گفته‌های خود اهداکننده اعتماد شده و پذیرفته شود. اگرچه سلامت خون اهداشده به‌طور جدی بررسی می‌شود و بعد از سه روز کاری و دریافت نتیجه‌ی آزمایشات با اهداکننده برای اهدای پلاسما تماس گرفته می‌شود، اما سلامت جسمانی

اهداکنندگان در عمل کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد که این خود زنگ خطری برای فروشندگان پلاسما در مناطق کم‌برخوردار شهر است.

*خطر مراجعات مکرر برای اهدای پلاسما در ازای دریافت ۹۰۰ هزار تومان

آن‌طور که از مشاهدات میدانی دریافتیم، در مناطق کم‌برخوردار چون خیابان حضرتی میزان مراجعه برای اهدای پلاسما به مراتب بیشتر است و این خطر وجود دارد که افراد نیازمند برای دریافت مبلغی نزدیک به ۹۰۰ هزار تومان به اهدای پلاسما به‌طور مکرر اقدام کنند، حتی گاهی بیش از حد نرمال. این حجم بالای مراجعه می‌تواند مشکلات جدی برای سلامت فرد ایجاد کند. از جمله این مشکلات می‌توان به کاهش پلاکت‌ها، افت سطح پروتئین‌های بدن، ضعف سیستم ایمنی، خستگی مزمن و حتی مشکلات کبدی اشاره کرد. از سوی دیگر، اثرات منفی اهدای مکرر پلاسما برای افراد دارای فقر آهن ـ که بیماری بسیار شایعی در میان زنان، خصوصاً زنان طبقه کم‌برخوردار جامعه است ـ قابل توجه است. با این حال، به دلیل نبود نظارت نهادهای پزشکی دقیق بر عملکرد این شرکت‌های خصوصی دارویی در خرید پلاسما، بسیاری از این خطرات نادیده گرفته می‌شود و سلامت اهداکنندگان چیزی است که بر سر آن معامله می‌شود.

به هر رو، بنا به گفته متخصصان خون و هماتولوژی، بعد از اهدای پلاسما، بدن بخش اعظم مایع پلاسما را معمولاً در حدود ۲۴ تا ۴۸ ساعت بعد از اهدا، به‌طور طبیعی جبران می‌کند. به همین دلیل در برخی از کشورهای توسعه‌یافته اجازه داده می‌شود اهداکننده، هفته‌ای دو بار پلاسما اهدا کند، چون حجم و پروتئین‌های اصلی در مدت ۴۸ ساعت به سطح پایه نزدیک می‌شود. با این حال، به گفته‌ی متخصصین خون و هماتولوژی، بازسازی کامل همه‌ی پروتئین‌های پلاسما مثل آلبومین و ایمونوگلوبولین‌ها ممکن است کمی طولانی‌تر باشد و چند روز تا چند هفته طول بکشد تا سطح این پروتئین‌ها کاملاً به حالت قبل از اهدا بازگردد؛ زیرا ساخت آن در بدن وابسته به عملکرد کبد و دستگاه ایمنی است و با سرعتی کمتر از مایع پلاسما انجام می‌شود.

با توجه به اینکه بناست به‌زودی تبلیغات خرید پلاسما در سطح شهر شیراز گسترش یابد و حتی از بیلبوردهای تبلیغاتی برای معرفی این کار استفاده شود، سزاوار است برای جلوگیری از پیامدهای منفی تجاری‌سازی اهدای پلاسما، به‌ویژه خطر استثمار قشر آسیب‌پذیر جامعه، نهادهای ناظر علوم پزشکی شیراز برنامه‌ای جدی برای کاهش نقش انگیزه‌های صرفاً مالی در اهدای پلاسما را در دستور کار قرار دهند؛ به‌طوری‌که جایگزینی پرداخت‌های نقدی با مشوق‌های غیرنقدی مانند خدمات درمانی، چک‌آپ‌های دوره‌ای و حمایت‌های تغذیه‌ای می‌تواند ضمن حفظ کرامت اهداکنندگان، از بروز پنهان‌کاری در وضعیت سلامت برای دریافت پول نقد جلوگیری کند. ساماندهی سازوکارهای نظارتی برای جلوگیری از تمرکز مراکز جمع‌آوری پلاسما در محله‌های کم‌برخوردار و جذب افراد نیازمند، می‌تواند اهدای پلاسما را از یک فعالیت سودمحور و پرخطر به فرآیندی انسانی و ایمن برای اهداکننده و جامعه تبدیل کند و مانع تجارت با بخشی از جان انسان‌ها شود.