نشانه‌های سکونت ۸ هزارساله در بافت تاریخی شهر زرقان پیدا کرده‌ایم

با وجود یافته‌ها شگفت‌انگیز، میراث نه ریالی برای کمک عهده‌دار شده و نه حتی وعده بودجه را داده است

فاطمه مقدم – شهر مردم

زرقان در همسایگی شیراز، عمدتاً یک شهر صنعتی به شمار می‌رود و وجهه فرهنگی و میراثی آن هیچ‌گاه آن‌طور که باید مورد توجه قرار نگرفته است، اما این روزها این شهر با یافته‌های مهم باستان‌شناسی که در آن صورت گرفته است، گویی تازه دارد از زیر خاک، خودش را با داشته‌های میراثی مهمش دوباره معرفی می‌کند. باستان‌شناسان در چند نقطه از شهرستان زرقان به سفال‌ها و آثاری رسیده‌اند که تاریخ این منطقه را چند هزار سال به عقب برده و اکنون قرار است این محدوده باستانی که از قضا در دل شهر زرقان قرار دارد، به شکل یک سایت‌موزه سامان‌دهی شود؛ پروژه‌ای که شهرداری زرقان در آن پیش‌قدم شده و بناست با حفاظ شیشه‌ای، یافته‌های باستانی را در معرض دید عموم قرار گیرد که اگر این طرح به درستی اجرا شود، کشف تازه می‌تواند فرصتی برای بازتعریف هویت زرقان و شاید آغازی برای رونق گردشگری این شهر باشد.

گمانه‌ها از تاریخ از ۸ تا ۱۰ هزار سال زرقان می‌گویند

ابراهیم روستایی فارسی، رئیس گروه باستان‌شناسان بافت تاریخی شهر زرقان در گفت‌وگو با «شهر مردم»، با اشاره به اینکه یافته‌های تازه در بافت تاریخی این شهر، تصویر قبلی از قدمت زرقان را که نهایتاً به دوره هخامنشی می‌رسید تغییر داده است، گفت: در کاوش‌های اخیر ما در دل بافت تاریخی شهر زرقان نشانه‌هایی از سکونت نزدیک به هشت هزار سال پیش و حتی ابزارهایی با گمانه‌زنی اولیه تا ۱۰ هزار سال قدمت کشف کرده‌ایم.

به گفته این باستان‌شناس، علاوه بر ابزار سنگی، سفالینه‌ها و بخشی از بقایای معماری نیز شناسایی شده که مربوط به هزاره چهارم تا پنجم پیش از میلاد است.

روستایی فارسی در پاسخ به این سؤال که چرا در خبرهای اولیه از قدمت ۶ هزار و ۵۰۰ ساله شهر زرقان سخن گفته شد، اما اکنون اعداد عقب‌تر رفته‌اند، توضیح داد: در تنها گزارشی که در صداوسیما پخش شد، ما صرفاً درباره همان دیوار تاریخی صحبت کردیم؛ دیواری که روی آن آثار مربوط به ۶۵۰۰ سال پیش دیده می‌شود، اما ابزارهایی یافت شده است که قدمت کهن‌تری دارد و همچنین در کنار همان دیوار، بقایایی از یک چینه خشتی پیدا کردیم که به نظر می‌رسد مربوط به هزاره پنجم باشد.

رئیس گروه کاوش بافت تاریخی زرقان تأکید کرد: این تاریخ‌گذاری‌ها در مرحله فعلی گمانه و حدس است و اعداد کاملاً متقن و دقیق نیست و برای قطعیت، بررسی‌های تکمیلی آزمایشگاهی و تحلیل‌های باستان‌سنجی لازم است.

به گفته این باستان‌شناس، اهمیت کشف‌ها فقط به قدمت آن‌ها محدود نمی‌شود، بلکه نشان می‌دهد بافت تاریخی زرقان لایه‌های متراکمی از دوره‌های گوناگون را در خود حفظ کرده است.

با یک گمانه در زرقان به آثاری رسیدیم که در بافت تاریخی شیراز پیدا نشده است

روستایی فارسی با اشاره به شواهد به‌دست‌آمده گفت: در بررسی‌های پیشین انجام‌گرفته، قدمت بافت تاریخی شهر زرقان نهایتاً تا دوره ایلخانی می‌رسید، اما کاوش‌ها نشان داد تاریخ بافت تاریخی زرقان از ایلخانی چند هزار سال کهن‌تر است و حتی به نظر من ارزش بافت تاریخی زرقان از شیراز هم بیشتر است؛ چون در کاوش‌های بافت تاریخی شیراز تاکنون به تمدن‌های پیش‌از‌تاریخی فارس نظیر فرهنگ باکون نرسیده‌ایم، در حالی که ما با یک گمانه در زرقان توانستیم به آثاری با این قدمت برسیم.

سکونت در زرقان در گمانه‌های اولیه ما حداقل پنج هزار سال پیش از هخامنشیان قدمت دارد

وی درباره یکی از شاخص‌ترین یافته‌ها این گروه توضیح داد: دیوار یافت‌شده که قدمت ۶ هزار و ۵۰۰ ساله دارد، دیوار یک دژ است و با توجه به ابعاد آن که حداقل ۲۰ تا ۳۰ هکتار مساحت را در بر می‌گیرد، ممکن است دیوار یک شهر باشد؛ این ارزیابی اگر در ادامه مطالعات تأیید شود، می‌تواند جایگاه زرقان را در شبکه‌های زیستی و ارتباطی گذشته پررنگ‌تر کند.

روستایی فارسی با اشاره به برداشت‌های پیشین درباره تاریخ شهر زرقان بیان کرد: تا امروز همه حدس می‌زدند زرقان نهایتاً تا دوره هخامنشی می‌رسد و پیش از آن وجود نداشته است، اما یافته‌های جدید شاخصه‌های فرهنگی پیش از دوره هخامنشی را نمایان کرده است و نشان می‌دهد سکونت در زرقان در گمانه‌های اولیه حداقل پنج هزار سال پیش از هخامنشیان قدمت دارد.

وی همچنین از وجود شواهد پارینه‌سنگی در محدوده شهرستان خبر داد و یادآور شد: ما غاری در زرقان داریم که اشکفتی کنار آن است و به دوره پارینه‌سنگی بازمی‌گردد؛ غاری که برای سکونت انسان بوده و ابزارهایی در آن دیده شده است، یافته‌های ما در دل شهر هم نشان می‌دهد شهرنشینی در زرقان بسیار قدیمی است؛ حتی یک ابزار سنگی را در لایه‌های اسلامی پیدا کردیم که با توجه به نوع و جنس سنگ می‌تواند مربوط به حداقل ۱۰ هزار سال پیش باشد.

رئیس گروه کاوش از محدودیت‌های مالی انتقاد کرد: باستان‌شناسان با تخصص‌های مختلف در تیم ما مشغول کار هستند، اما کاوش ما به سبب نبود بودجه، از نظر وسعت گستردگی زیادی نداشته است.

روستایی فارسی افزود: مجوز کاوش از سوی پژوهشگاه میراث فرهنگی صادر شده، اما وزارتخانه نه ریالی برای کمک عهده‌دار شده و نه حتی وعده بودجه را داده است و پروژه با حمایت صددرصدی شهرداری زرقان پیش رفته است.

وی با اشاره به اینکه در شش دهه گذشته کار کاوشی جدی در این پهنه انجام نشده است، گفت: بخشی از بدنه باستان‌شناسی ما یا در انتظار حضور هیأت‌های خارجی برای کاوش‌های جدید در کشور منفعل مانده‌اند یا منتظر تخصیص بودجه‌های کلان دولتی هستند، در حالی که تیم ما با اعتبارات محدود اما مؤثر شهرداری، کار را آغاز کرده است، حال آنکه بودجه زیاد هم نبود، اما حمایت مهمی بود و کار را شروع کردیم.

این باستان‌شناس هدف اولیه از آغاز کاوش‌ها را حفظ حریم بافت تاریخی شهر زرقان عنوان کرد و افزود: اولین هدف ما تعیین عرصه و حریم بافت تاریخی شهر زرقان بود تا جلوی ساخت‌وسازهای بی‌رویه و تخریب خانه‌های تاریخی گرفته شود.

وی در ادامه تأکید کرد: با توجه به یافته‌های جدید، ضرورت حفاظت از بافت تاریخی زرقان بیش از پیش احساس می‌شود و باید از ساخت‌وسازهای بی‌رویه در آن جلوگیری کرد.

روستایی فارسی از چالش‌های اجرایی کاوش در دل بافت شهری نیز گفت و خاطرنشان کرد: ملکی که در آن کاوش‌ها در حال انجام است، شخصی است و نمی‌توان بدون اجازه مالک کاوش کرد، از سوی دیگر، بخشی از ساکنان بافت تاریخی نیز نگران‌اند که ادامه کاوش‌ها به محدودیت مالکیت یا از دست رفتن دارایی‌شان منجر شود و همین نگرانی‌ها روند کار را پیچیده می‌کند و از سوی دیگر، برنامه‌ریزی برای نگهداری و نمایش یافته‌ها در سطح شهر نیز مطرح شده است.

روستایی فارسی ابراز کرد: تمام اشیای منقول پس از اتمام مطالعات بناست در شهر زرقان نگهداری شود تا در آینده، با راه‌اندازی موزه باستان‌شناسی زرقان که برنامه اجرایی آن دیده شده است، سفالینه‌ها و دیگر ابزار و اشیا در همین شهر در معرض دید عمومی قرار گیرد.

وی همچنین توضیح داد: اگرچه کاوش از نظر وسعت محدود بوده، اما تیم در عمق آن‌قدر پیش رفته است تا به خاک بکر برسد و لایه‌نگاری کامل‌تری انجام شود.

به گفته این باستان‌شناس، بخشی از برنامه‌های معرفی عمومی نیز با محوریت شهرداری دنبال می‌شود.

او ادامه داد: بخشی که قرار است با تصمیم شهرداری با پوشش شیشه‌ای و تبدیل سایت به موزه شود مربوط به دوران اسلامی است و به معرفی بافت تاریخی زرقان و جذب گردشگر کمک می‌کند.

وی اعلام کرد: شهرداری در حال طی کردن روند اجرایی این پروسه است و بناست با ایجاد حفاظ شیشه‌ای، نورپردازی و المان‌سازی، امکان بازدید فراهم شود.

این باستان‌شناس در پاسخ به این پرسش که آیا احتمال می‌دهید با گسترش دامنه کاوش‌ها، آثاری از دوران هخامنشی یا ساسانی نیز کشف شود، گفت: بله، این احتمال بسیار زیاد است؛ به‌ویژه به دلیل نزدیکی به تخت‌جمشید.

زرقان قربانی تمرکز گردشگری در شیراز و مرودشت شده است

روستایی فارسی با اشاره به سهم اندک زرقان از گردشگری فارس بیان کرد: شیراز و مرودشت با داشته‌های مهم خود بخش اعظم گردشگران فارس را می‌بلعند، اما زرقان که در این میانه قرار دارد هیچ سهمی از گردشگری فارس نمی‌برد، در حالی که میراث فرهنگی باقی‌مانده‌اش بسیار تنومند و قوی است.

به گفته وی، قرار دادن بافت تاریخی زرقان در چرخه گردشگری می‌تواند هم به حفاظت از این بافت کمک کند و هم برای شهر ارزش افزوده از صنعت گردشگری ایجاد کند.

فارسی روستایی با تأکید بر اینکه شیراز و مرودشت با داشته‌های مهم خود بخش عمده‌ای از گردشگران فارس را جذب می‌کنند، اما زرقان که در میانه این مسیر قرار دارد هیچ سهمی از گردشگری فارس نمی‌برد، متذکر شد: با این حال، این شهر از میراث فرهنگی به‌جامانده‌ای بسیار غنی و ارزشمند برخوردار است.

این باستان‌شناس خاطرنشان کرد: ما در تلاشیم با همکاری شهرداری، بافت تاریخی شهر زرقان حفظ و وارد چرخه گردشگری شود، در همین راستا قرار است یک تابلو شیشه‌ای در مقابل لایه‌های باستان‌شناسی نصب شود تا حدود ۳۰ لایه تاریخی قابل مشاهده باشد و با نورپردازی و طراحی المان‌های شهری، به جذب گردشگر کمک کند.

با این حال یافته‌های میراثی در دل بافت تاریخی شهر زرقان، هرچند که امیدبخش‌اند، اما برای تبدیل شدن به سندهای قطعی تاریخی و همچنین تبدیل سایت به مقصد گردشگری، نیازمند تداوم پژوهش، حفاظت و البته مدیریت و همکاری وزارتخانه میراث فرهنگی است.