فاطمه مقدم – خبرنگار شهر مردم، در حالی‌ که دبی به‌تازگی اعلام کرده است که قصد دارد با خیابانی از سنگ‌فرش طلای واقعی، یک جاذبه‌ی‌ جدید برای گردشگران در بخش قدیمی شهر ایجاد کند و در همان حال، ترکیه، دیگر همسایه‌‌ی ما، با ثبت درآمد بیش از ۶۵ میلیارد دلار از گردشگری در سال ۲۰۲۵ و میزبانی نزدیک به ۶۴ میلیون گردشگر، جایگاه خود را به‌عنوان یکی از قدرت‌های اصلی گردشگری جهان تثبیت کرده است و می‌رود که سال ۲۰۲۶ را قدرتمندتر شروع کند، گردشگری ایران با همه‌ی داشته‌های فرهنگی و طبیعی، چند سال است که در رکود مزمن به سر می‌برد و اکنون نیز در وضعیتی «فراتر از بحران» قرار دارد.

بر اساس گزارش‌ها، بیش از ۲۰ کشور برای سفر به ایران هشدار صادر کرده‌اند یا سطح هشدارهای قبلی خود را افزایش داده‌اند. شرایط داخلی در ایران نیز با توجه به تهدیدات خارجی و پیش‌تر با قطع کامل اینترنت برای سه هفته، به‌طور مستقیم سبب لغو یا تعلیق تورهای ورودی به ایران شده و تورم نیز تصمیم‌گیری مردم برای سفرهای داخلی را تحت تأثیر قرار داده است؛ به‌طوری‌ که رئیس کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران درخواست اعلام «وضعیت اضطراری» در گردشگری کشور را داده و اعلام کرده است که در صورت بی‌توجهی به این موضوع، فعالان بخش گردشگری، خصوصاً آن بخش که چرخ اقتصادی‌اش با گردشگران ورودی می‌چرخیده، با خسارت‌های سنگین مالی و ورشکستگی مواجه خواهند شد.

وضعیت فعالان صنعت گردشگری در استان فارس همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد؛ چراکه در هیچ دوره‌ای از مدیریت اداره‌کل میراث فرهنگی، آمار دقیقی از میزان ورود گردشگران داخلی به استان منتشر نشده است تا بتوان مقایسه‌ای دقیق و قابل استناد از رکود کنونی سفرها به استان داشت. تنها شواهد موجود، گفت‌وگوهایی است که با برخی فعالان این حوزه، از جمله صاحبان دفاتر خدمات گردشگری و آژانس‌های فروش بلیت هواپیما انجام شده و همگی از بحرانی بودن وضعیت حکایت دارد.

در ادامه‌‌ی بررسی وضعیت صنایع مرتبط با گردشگری پس از اعتراضات اخیر و سایه‌ی‌ شرایط جنگی منطقه بر صنایع وابسته به گردشگری، به بررسی وضعیت اقامتگاه‌های بوم‌گردی استان فارس پرداختیم. این اقامتگاه‌ها که معمولاً توسط سرمایه‌گذاران خرد راه‌اندازی شده‌اند، در شرایط بحران‌های اقتصادی آسیب‌پذیرتر هستند؛ زیرا اغلب با سرمایه‌ی محدود وارد این کسب‌وکار می‌شوند و در عین حال، دسترسی به تسهیلات و شبکه‌های حمایت مالی رسمی که هتل‌داران از آن بهره‌مند می‌شوند را نیز ندارند.

در حال حاضر، بیش از ۲۳۰ اقامتگاه بوم‌گردی دارای مجوز از اداره‌کل میراث فرهنگی در این استان فعال‌اند که خدمات متنوعی از جمله غذاهای محلی، زیست‌بومی و تجربه زندگی روستایی را ارائه می‌دهند.

رئیس انجمن حرفه‌ای اقامتگاه‌های بوم‌گردی فارس در گفت‌وگو با «شهر مردم»، با اشاره به شرایط بحرانی صنعت گردشگری گفت: بیشتر اقامتگاه‌های بوم‌گردی استان در وضعیت «تلاش برای بقا» قرار دارند.

امید بهروزی با تأکید بر اینکه رکود حاکم بر جامعه و اقتصاد کشور به‌صورت زنجیروار اقامتگاه‌های بوم‌گردی را نیز تحت تأثیر قرار داده است، افزود: این روزها حال هیچ اقامتگاهی خوب نیست؛ چراکه حال جامعه خوب نیست و بیشتر اقامتگاه‌های استان صرفاً در حال پذیرش مهمان برای بقا هستند.

وی با اشاره به اینکه صنعت گردشگری بدترین شرایط خود را طی ۴۷ سال گذشته سپری می‌کند، گفت: به سبب این رکود که به نظر می‌رسد تا چند ماه آینده نیز ادامه داشته باشد، برخی مالکان اقامتگاه‌ها به فکر خروج سرمایه از این حوزه و ورود به بازارهای زودبازده مانند طلا و خودرو افتاده‌اند.

به گفته‌ی‌ بهروزی، ضریب اشغال اقامتگاه‌های بوم‌گردی فارس در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، حدود ۵۰ درصد کاهش یافته است. این افت در تمام شهرستان‌های استان مشاهده شده و برخی اقامتگاه‌های شهری نیز هم‌زمان با ناآرامی‌ها و اعتراضات اجتماعی به‌طور کامل تعطیل شدند که همین مسئله رکود را تشدید کرده است.

وی در پاسخ به این سؤال که بیشترین افت ضریب اشغال مربوط به کدام مناطق استان بوده است، گفت: برخی شهرستان‌ها که مقصد اصلی گردشگری محسوب نمی‌شوند، با افت بیشتری روبه‌رو شده‌اند؛ مثلاً خفر، اقلید و جنوب استان شامل لار، لامِرد، خنج، گراش و نورآباد.

بهروزی اضافه کرد: در حال حاضر، بیشترین ضریب اشغال مربوط به شیراز و سپیدان است، اما حتی در این مناطق هم اگر اقامتگاهی در سال‌های گذشته ضریب اشغال بالایی داشت، امروز در بهترین حالت با ضریب اشغال ۳۰ تا ۴۰ درصدی و در برخی موارد تا ۲۰ درصدی نسبت به سال‌های قبل مواجه شده است.

رئیس انجمن حرفه‌ای اقامتگاه‌های بوم‌گردی فارس که درباره‌ی‌ گشایش‌های گردشگری استان در نوروز پیش‌ِرو نیز چندان خوش‌بین نیست، شرایط کشور را به‌شدت پیش‌بینی‌ناپذیر خواند و تأکید کرد: اگر شرایط با همین روند ادامه یابد، باید انتظار داشته باشیم که ضریب اشغال بوم‌گردی‌ها در نوروز از 100 درصد  سال‌های گذشته به حدود ۴۰ درصد کاهش پیدا کند.

درخواست بسته‌های حمایتی از دولت در شرایط اضطراری

وی با اشاره به اینکه حالا که وضعیت گردشگری به این شرایط نابسامان رسیده است، دولت، نظیر سایر کشورهای جهان، باید به ارائه‌ی بسته‌های حمایتی برای این موارد اضطراری بپردازد، گفت: دولت می‌تواند حمایت خود را به‌صورت تسهیلات کم‌بهره یا تخفیف در حامل‌های انرژی مانند برق و گاز یا حتی بخشودگی‌های مالیاتی و عوارض شهرداری به اقامتگاه‌ها ارائه دهد؛ این حمایت فقط درباره‌ی سرمایه‌گذاری شخصی سرمایه‌گذاران نیست، بلکه منافع عمومی، توسعه‌ی پایدار و اثرات اقتصادی ـ اجتماعی گسترده‌تری دارد؛ در حالی‌ که ما شاهد این هستیم که هیچ‌کدام از این اقدامات انجام نمی‌شود و حتی فعالان این حوزه تحت فشار بازرسان ادارات مختلف هستند.

بهروزی با اشاره به تجربه‌ی کشورهای توسعه‌یافته در حوزه‌ی گردشگری اظهار کرد: در کشورهای دیگر، به‌ویژه آن‌هایی که در رتبه‌های ۱ تا ۱۰ گردشگری جهان قرار دارند، دولت‌ها در شرایط اجتماعی، اقتصادی یا طبیعی خاص، با بسته‌های حمایتی به فعالان خرد این حوزه کمک می‌کنند تا بتوانند به فعالیت خود ادامه دهند. در همین راستا، وزارت میراث فرهنگی نیز می‌تواند به واحدهای بوم‌گردی که نقش مهمی در توسعه‌ی گردشگری مناطق فاقد هتل دارند، تسهیلات بانکی با دوره‌ی تنفس چندساله یا تخفیف‌هایی در عوارض و مالیات ارائه دهد تا در کوتاه‌مدت زمینه‌ی نجات آن‌ها فراهم شود؛ در بلندمدت نیز لازم است برنامه‌ای مبتنی بر گردشگر تهیه شود؛ به‌عبارتی، از همین امروز باید یک برنامه ده‌ساله جامع برای جذب گردشگر خارجی و توسعه پایدار صنعت گردشگری کشور طراحی شود.

به گفته‌ی‌ او، یکی از چالش‌های جدی این حوزه، مدت کوتاه اعتبار مجوزهاست؛ به‌طوری‌ که مجوزهایی که صادر می‌شود غالباً یک‌ساله است و این موضوع باعث می‌شود سرمایه‌گذار هر سال مجبور شود برای تمدید مجوز به ادارات‌کل میراث فرهنگی مراجعه کند و وقت و انرژی زیادی را صرف روند اداری کند.

بهروزی تأکید کرد: این روند نه‌تنها سرمایه‌گذاران را از تمرکز بر ایجاد اشتغال و توسعه‌ی گردشگری بازمی‌دارد، بلکه باعث می‌شود سرمایه‌گذاران خرد در همان ابتدای راه با استرس و هزینه‌های اداری مکرر مواجه شوند؛ در حالی‌ که دولت باید نقش حمایت‌گر داشته باشد تا این سرمایه‌ها، به‌جای ورود به مشاغل کاذب، در بوم‌گردی که به ترویج فرهنگ و رونق صنعت گردشگری کمک می‌کند، باقی بماند.

مجوزهای کوتاه‌مدت بوم‌گردی‌ها سرمایه‌گذاران را تحت فشار قرار داده است

وی افزود: یکی از طرح‌های پیشنهادی این است که مدت اعتبار مجوزهای بوم‌گردی از یک سال به ۳ تا ۵ سال افزایش یابد تا سرمایه‌گذار بتواند بدون دغدغه‌ی تمدید سالانه، وقت و منابع خود را صرف ایجاد اشتغال، رونق گردشگری و فعالیت‌های ترویجی کند؛ در حالی‌ که تمدید مجوز خود بین دو تا سه ماه طول می‌کشد و دو تا سه ماه از زندگی سرمایه‌گذار را به خود مشغول می‌کند که این موضوع، خود اتلاف وقت و هزینه برای سرمایه‌گذاران بوم‌گردی است.

به گفته‌ی‌ بهروزی، اگرچه اخیراً مجوزهای سه‌ساله نیز پیش‌بینی شده‌اند، اما به‌صورت بسیار سخت‌گیرانه و محدود صادر می‌شوند و همچنان بخش زیادی از فرآیندهای اداری و ارزیابی‌ها، مشابه مراحل دریافت مجوزهای یک‌ساله انجام می‌شود.

وی همچنین به نقص در سیستم ارزیابی فعلی اشاره کرد و گفت: ارزیابی اقامتگاه‌های بوم‌گردی در استان فارس بر اساس معیارهای هتل‌ها انجام می‌شود که اشتباه است؛ زیرا ماهیت و اهداف بوم‌گردی با هتل متفاوت است و باید بر اساس ویژگی‌های اقامتگاه‌های بوم‌گردی ارزیابی شوند، نه معیارهای هتل‌های سنتی یا مدرن.

بهروزی افزود: اگر استان‌ها ارزیابی مخصوص بوم‌گردی را تعریف کنند و آن را بر اساس عملکرد واقعی اقامتگاه‌ها در توسعه‌ی فرهنگ محلی و گردشگری قرار دهند، این اقدام می‌تواند به گسترش هدفمند بوم‌گردی‌ها کمک کند. اقامتگاه‌های بوم‌گردی در شهرها و روستاها شکل می‌گیرند که هر کدام دارای فرهنگ متمایز و جذاب هستند و مهم‌ترین رسالت بوم‌گردی، شناساندن آن فرهنگ به گردشگران است؛ در حالی‌ که هتل‌ها صرفاً محل سکونتی خشک و رسمی ارائه می‌دهند، بدون آن پیوند عمیق فرهنگی که بوم‌گردی دارد.

تداوم وضعیت موجود می‌تواند به خروج سرمایه، تعطیلی واحدهای فعال و از بین رفتن فرصت‌های اشتغال منجر شود، مگر آنکه با اصلاح نظام اداری و حمایت‌های مؤثر، مسیر توسعه‌ی پایدار این نوع اقامتگاه‌ها هموار شود.