فاطمه مقدم – خبرنگار شهرمردم، در پی انداختن زخمی کوچک بر پیکر یادگار بزرگ ایرانیان در تخت جمشید، افکار عمومی بار دیگر متوجه ضرورت حفاظت از آثار تاریخی استان فارس شد. ماجرا از این قرار بود که دو بازدیدکننده، با حک کردن نامهای خود با متن «19/11/140» Poya Nadia بهصورت خراش بر دیواره دروازه ملل تختجمشید، به این اثر تاریخی آسیب زدند. بر اساس اعلام روابط عمومی پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، این یادگارینویسی بهصورت خراش سطحی روی جرز شمالی درگاه شرقی دروازه ملل انجام شده بود که اثر خراش توسط کارشناسان مرمت برطرف شده و پیگیری قضایی برای مجازات خاطیان در حال انجام است.

حفاظت از میراث فرهنگی فارس سالهاست با همان روشهای آشنا پیش میرود؛ یگان حفاظت در محل، دوربینهایی که گوشهوکنار بناها را میپایند و نظارتی بر رفتوآمد بازدیدکنندگان؛ همه برای اینکه دستی به قصد تخریب بالا نرود و نامی بیجا بر سنگی ننشیند.

اما فارس، سرزمین آثار پراکنده میراثی در دشت و کوه است و آثار فقط چند بنای محدود نیست. فارس بیش از سههزار اثر ثبتشده در فهرست ملی دارد. بعضیشان هم جهانیاند و آوازهشان فراتر از مرزها رفته است. محوطههایی وسیع که گاه تا چشم کار میکند گستردهاند. طبیعی است که در چنین پهنهای، نظارت لحظهبهلحظه و انسانی کار آسانی نباشد. نمیشود برای هر سنگ کهن، نگهبانی جداگانه گماشت. همینجاست که چالش آغاز میشود.

برای اینکه حفاظت از آثار تاریخی بهتر شود، ادارهکل میراث فرهنگی فارس «مانیتورینگ مرکزی» را در دستور کار گذاشته است. این روش فقط نصب چند دوربین نیست؛ یک ساختار چندلایه است: مراکز مانیتورینگ استانی، سیستمهای اعلام سرقت و حریق، کنترل هوشمند رفتوآمد بازدیدکنندگان و پایش مستمر تصاویر، همه با هم کار میکنند. فراتر از آن، وضعیت خود بناها هم زیر نظر گرفته میشود تا آسیبهای تدریجی مثل ترکها، فرسایش سنگها، رشد گلسنگها یا آلودگیهای میکروبی شناسایی و مدیریت شود. در تختجمشید تا امروز ترکیبی از حفاظت فیزیکی و استفاده از تصاویر گردشگران برای رصد وضعیت بناها اجرا شده است، اما حالا قرار است این مجموعه هم به سامانه مرکزی وصل شود تا حفاظت از آن با دقت و دائمی افزایش یابد.

برای مهار وندالیسم، علاوه بر قانون، بر فرهنگسازی نیز تمرکز کردهایم 

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس در گفتوگو با «شهر مردم» درباره حفاظت الکترونیک و سامانه مانیتورینگ آثار تاریخی استان گفت: برنامه راهاندازی سامانه مانیتورینگ مرکزی اماکن فرهنگی و تاریخی استان با همکاری شهرداری شیراز با ۸۰ درصد پیشرفت فیزیکی پیش رفته و حتماً تا ۱۵ اسفند به بهرهبرداری خواهد رسید.

بهزاد مریدی افزود: این سامانه برای مجموعههای جهانی تختجمشید، پاسارگاد، نقش رستم، مجموعه حافظیه، مجموعه زندیه، مجموعه کاخ سروستان و منظر ساسانی، بیشاپور و شهر گور و همچنین چند مرکز آموزشی زیرمجموعه میراث استان نصب و راهاندازی میشود تا در ایام نوروز، با افزایش تعداد گردشگران، حفاظت از آثار با دقت بیشتری انجام شود.

مریدی در ادامه با اشاره به راهاندازی سامانه مانیتورینگ عنوان کرد: همزمان با افتتاح این سامانه، یک تلفن گویای ۲۴ ساعته نیز در اختیار مردم استان قرار میدهیم تا بتوانند گزارشهای خود درباره آثار میراثی را در هر ساعت از شبانهروز ثبت و اعلام کنند؛ با دریافت و ثبت این گزارشها، شهروندان میتوانند ما را در مسیر حفاظت از میراث ارزشمند این استان کهن یاری دهند.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس در خصوص یادگارینویسی اخیر بر دیواره دروازه ملل تختجمشید، با تأکید بر اهمیت فرهنگسازی متذکر شد: فرهنگسازی بهعنوان یک راهبرد بنیادین میتواند بستری مناسب برای حفاظت پایدار از میراث فرهنگی فراهم کند.

وی بیان کرد: از ابتدای تصدی مدیریت میراث فارس، اقدام به تولید ویدیوهای آموزشی و انگیزشی با حضور هنرمندان و چهرههای فرهنگی محبوب مردم، مانند استاد هودی و سیروس رومی، کردهایم. تمرکز اصلی این ویدیوها بر موضوع وندالیسم است و با انتشار محتوای مکرر تلاش کردهایم آگاهی عمومی را افزایش دهیم؛ زیرا بسیاری از آسیبهایی که به میراث فرهنگی وارد میشود، ناشی از ناآگاهی مردم نسبت به ارزشها، قوانین و حساسیتهای این آثار است.

مریدی با اشاره به اینکه پس از گزارش آسیب واردشده به بخشی از دیواره تاریخی دروازه ملل، موضوع فوراً در دستور کار اداره حقوقی قرار گرفت، اظهار کرد: اولویت اصلی مرمت این آسیب بود. کارشناسان گروه مرمت مجموعه بلافاصله پس از اطلاع از این حادثه در محل حاضر شده و نسبت به پاکسازی بخش آسیبدیده از این اثر تاریخی اقدام کردند.

وی با تأکید بر اینکه آسیب به بناهای تاریخی جرم محسوب میشود، متذکر شد: نوع جرمانگاری بسته به شاخصهای مختلف و میزان خسارت واردشده تعیین میشود. این حرکت وندال در زمره جرائم کیفری قرار میگیرد (جرم کیفری به جرمی گفته میشود که قانون برای آن مجازاتهایی مانند حبس، جزای نقدی یا سایر تنبیهات قضایی تعیین کرده است) و ما نیز از همین مسیر قانونی، این پرونده و سایر جرائم مرتبط با آسیب به آثار تاریخی استان را پیگیری میکنیم تا با جدیت و استمرار، مانع تکرار این پدیده ناپسند شویم.

مریدی در ادامه درباره خسارتهای واردشده توسط وندالها به ایوان تاریخی ارسنجان ابراز کرد: در روزهای گذشته از این مجموعه بازدید کردم، با توجه به اینکه آسیب ایجادشده با اسپری و رنگ شیمیایی بوده، مرمت آن باید بهصورت اصولی انجام شود.

وی افزود: از آنجا که مرمت چنین آثاری نیازمند پایش مستمر است و این بنا در دل کوه سنگی کنده شده و فاقد هرگونه سازه حفاظتی است و تاکنون نیز دو بار مورد هجوم وندالها قرار گرفته، تصمیم گرفتیم حفاظت آن را به سامانه مانیتورینگ مرکزی متصل کنیم.

مدیرکل میراث فرهنگی فارس ادامه داد: در این راستا با نماینده شهرستانهای ارسنجان و مرودشت مذاکره کردهایم تا فیبر نوری از نزدیکترین نقطه شهری به این محل منتقل شود؛ فاصله این بنا تا نخستین نقطه دسترسی به فیبر نوری حدود 6 کیلومتر است که با ایجاد این زیرساخت، تصاویر دوربینهای نصبشده در ایوان تاریخی بهصورت زنده و بدون قطعی به سامانه مانیتورینگ مرکزی منتقل خواهد شد و امکان پایش ۲۴ ساعته فراهم میشود.

وی تصریح کرد: تا زمان ایجاد این زیرساخت، مرمت نهایی انجام نخواهد شد تا بتوانیم مرمت را همراه با نورپردازی و تأمین حفاظت کامل اجرا کنیم. در این محدوده دو اثر تاریخی قرار دارد که هر دو به سامانه رصد متصل خواهند شد و تلاش میکنیم این اقدام تا پیش از عید انجام شود.

مدیرکل میراث فرهنگی با تأکید بر اینکه پدیده شوم وندالیسم باید به دغدغهای عمومی تبدیل شود، گفت: آثار باستانی و تاریخی در استان پهناور فارس بسیار فراواناند و حفاظت انسانی و فیزیکی از همه آنها بهصورت کامل امکانپذیر نیست؛ گرچه سامانه مانیتورینگ بهزودی در مجموعههای اعلامشده راهاندازی میشود، اما مسئله اصلی فرهنگسازی است. باید حفاظت از میراث تاریخی را در ذهن و رفتار مردم نهادینه کنیم که در این مسیر، رسانهها نقش مهمی دارند و ما برای گسترش آگاهی عمومی و تقویت حس مسئولیت اجتماعی نسبت به آثار تاریخی، به همکاری جدی آنها نیازمندیم.

سرنخهایی از خاطیان در دست است و بهمحض اطمینان رسانهای میشود

تخریب آثار تاریخی و ملی در قوانین ایران جرمانگاری شده و برای آن مجازات مشخصی در نظر گرفته شده است. بر اساس ماده ۵۵۹ قانون مجازات اسلامی، هرگونه آسیب به بناها، محوطهها، مجموعههای ثبتشده در فهرست آثار ملی و حتی تزئینات، نقوش و ملحقات وابسته به آنها جرم محسوب میشود و مرتکب، علاوه بر جبران خسارت، به حبس از یک تا 10 سال محکوم خواهد شد؛ در این ماده تفاوتی میان تخریب کلی یا جزئی اثر وجود ندارد و وارد آوردن هر میزان خسارت میتواند مشمول مجازات شود.

رئیس اداره حقوقی و املاک ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان فارس در گفتوگو با «شهر مردم»، با تأکید بر پیگیری قاطع و همهجانبه تخلف صورتگرفته در خصوص یادگارنویسی اخیر بر دیواره دروازه ملل مجموعه جهانی تختجمشید گفت: با بررسی دوربینهای نظارتی پایگاه و بازبینی تصاویر ثبتشده، سرنخهایی از این دو فرد به دست آمده است و بهمحض قطعی شدن اطلاعات و شناسایی کامل آنها، موضوع اطلاعرسانی خواهد شد.

داریوش اسدی در خصوص جرم تخریب آثار تاریخی افزود: تخریب یا وارد کردن هرگونه خدشه، از جمله یادگارینویسی بر روی آثار تاریخی و باستانی، مشمول مجازات حبس و جزای نقدی است. بر اساس قانون مجازات اسلامی، مجازات این جرم بین یک تا ۱۰ سال حبس تعیین شده است. با این حال، میزان مجازات باید متناسب با نوع و میزان خسارت باشد و این موضوع بر اساس نظر کارشناسان رسمی دادگستری بررسی میشود و قاضی با توجه به نظر کارشناسی، در صورت شناسایی مجرم، مجازات را مشخص میکند.

با تمام این تفاسیر، تاکنون به طور جدی از سوی مسئولان مرتبط، این جرائم پیگیری نشده است مگر اینکه موضوعی به رسانهها کشیده شده باشد؛ اگرچه راهکارهای قانونی در این زمینه مشخص هستند اما در اجرای قوانین تاکنون با رفتار قاطعی روبهرو نبودهایم.