عبدالغفور مصطفایی – خبرنگار شهر مردم، حرم مطهر حضرت احمد‌بن‌موسی الکاظم، شاهچراغ (ع)، از دیرباز یکی از مهم‌ترین کانون‌های مذهبی، فرهنگی و اجتماعی شهر شیراز به‌شمار می‌آید. این بقعه‌ی متبرکه که ساخت آن به نیمه‌ی قرن هشتم هجری قمری بازمی‌گردد، در طول تاریخ نه‌تنها جایگاهی معنوی و زیارتی داشته، بلکه به‌تدریج به مرکز ثقل حیات شهری و یکی از مؤثرترین نهادهای اجتماعی شیراز تبدیل شده است. نقش این حرم در تحولات سیاسی و اجتماعی، به‌ویژه در دوره‌ی قاجار و در بستر جنبش‌های مهمی چون نهضت تنباکو و انقلاب مشروطیت، جلوه‌ای برجسته و تعیین‌کننده یافته است.

در دوران قاجار، به‌ویژه در عصر ناصری و مظفری، ساختار سیاسی استبدادی و فشارهای اقتصادی و اجتماعی، زمینه‌ساز شکل‌گیری اعتراضات و جنبش‌های مردمی در شهرهای بزرگ ایران شد. شیراز، به‌عنوان یکی از مراکز مهم فرهنگی و مذهبی کشور، از این تحولات برکنار نماند. در این میان، حرم مطهر شاهچراغ (ع) به‌دلیل قداست مذهبی، موقعیت مکانی ممتاز و پیوند عمیق با بدنه اجتماعی شهر، به پایگاه اصلی تجمعات مردمی و محل شکل‌گیری کنش‌های سیاسی و اعتراضی تبدیل شد.

در جریان جنبش تنباکو، که نخستین حرکت فراگیر مردمی علیه‌ی امتیازات استعماری و استبداد داخلی به‌شمار می‌رود، حرم مطهر شاهچراغ (ع) نقشی محوری ایفا کرد. این مکان مقدس به میعادگاه علما، بازاریان و اقشار مختلف مردم بدل شد و اجتماعات گسترده‌ای در اعتراض به قرارداد رژی و سیاست‌های دولت قاجار در آن شکل گرفت. حضور روحانیون و وعاظ در این مکان و ایراد سخنرانی‌های روشنگرانه، حرم را به کانون آگاهی‌بخشی و بسیج عمومی علیه ظلم و بی‌عدالتی تبدیل کرد.

با آغاز جنبش مشروطه‌خواهی، نقش سیاسی و اجتماعی حرم شاهچراغ (ع) بیش از پیش برجسته شد. در مراحل مختلف انقلاب مشروطیت در فارس، این حرم مقدس به‌عنوان مهم‌ترین پایگاه انقلابیون و مرکز برگزاری بزرگ‌ترین همایش‌ها و اجتماعات مردمی شناخته می‌شد. مردم شیراز با اتکا به حرمت و امنیت نسبی این مکان، مطالبات خود را علیه‌ی‌ استبداد محلی و ایالتی مطرح می‌کردند و از آن به‌عنوان سنگری برای مقاومت در برابر فشارها و یورش نیروهای وابسته به حکومت استفاده می‌کردند.

حرم مطهر شاهچراغ (ع) در این دوره، کارکردی فراتر از یک مکان عبادی یافت و به نهادی اجتماعی ـ سیاسی بدل شد که در آن دین و سیاست در خدمت دفاع از حقوق مردم و مقابله با استبداد قرار گرفت. قداست حرم، امکان سرکوب مستقیم تجمعات مردمی را برای حاکمان دشوار می‌ساخت و همین امر، این مکان را به پناهگاه امنی برای انقلابیون و معترضان تبدیل کرده بود. از سوی دیگر، پیوند تاریخی این بقعه با هویت شهری شیراز، سبب می‌شد که حرکت‌های برخاسته از آن، از پشتوانه گسترده مردمی برخوردار باشد.

در مجموع، بررسی نقش و کارکرد حرم مطهر احمد‌بن‌موسی الکاظم، شاهچراغ (ع)، در جنبش‌های تنباکو و مشروطیت نشان می‌دهد که این مکان مقدس، سهمی اساسی در شکل‌دهی به تحولات سیاسی و اجتماعی شیراز داشته است. حرم شاهچراغ (ع)، به‌عنوان سنگر مبارزه، پایگاه نیروهای انقلابی و کانون تجمعات مردمی، نقشی ماندگار در تاریخ معاصر فارس ایفا کرده و جایگاه آن به‌عنوان یکی از مؤثرترین نهادهای مذهبی ـ اجتماعی در کالبد زندگی شهری شیراز تثبیت شده است.