فاطمه مقدم –  خبرنگار شهر مردم ، در سال‌های اخیر، زندگی اقتصادی مردم سخت‌تر شده و فاصله بین آدم‌های فقیر و ثروتمند بزرگ‌تر و عمیق‌تر شده است. این مشکلات فقط در پول و خرید خانه و معاش روزانه نیست؛ آموزش هم رنگ‌وبوی طبقاتی گرفته است. دیگر نمی‌شود گفت مدرسه فقط محل یادگیری است. وقتی شهریه بعضی مدارس غیردولتی در شیراز به اندازه درآمد چند سال یک کارگر است، معلوم است آموزش دیگر حق همه نیست، بلکه تبدیل به یک امتیاز اقتصادی شده است!

از سوی دیگر، شلوغی کلاس‌ها، کمبود امکانات و گاه ضعف کیفی تدریس در مدارس دولتی، والدین را در وضعیتی قرار می‌دهد که ناچارند حتی با وجود فشار مالی، برای آموزش بهتر فرزندانشان پول زیادی برای کلاس‌های خصوصی بدهند: بهترین دبیر فیزیک، بهترین معلم ریاضی، بهترین دبیر عربی و غیره. شوربختانه این «بهترین‌ها» معلمانی نیستند که بچه‌ها بتوانند در مدارس دولتی از تدریس آن‌ها بهره ببرند، بلکه برای بهره‌گیری از کلاس‌های این بهترین‌ها، والدین باید هزینه هنگفتی بپردازند؛ هزینه‌هایی که وقتی پای شرکت در کنکور به میان می‌آید، از ساعتی می‌گذرد و دقیقه‌ای حساب می‌شود. البته گاه راه میان‌بری هم وجود دارد و آن فرستادن بچه‌ها به مدرسه غیردولتی تاپ است. بعضی خانواده‌ها، اگر بتوانند، بچه‌هایشان را در مدارس غیردولتی تاپ ثبت‌نام می‌کنند. این مدارس هم شهریه‌های بسیار بالایی دارند، گاهی به اندازه نصف حقوق یک سال خانواده‌ها، و این شرایط تحمیلی بار دیگر پرسشی قدیمی را در ذهن زنده می‌کند که آموزش در ایران تا چه اندازه طبقاتی شده است؟

قبل از هر چیز باید به این نکته بپردازیم که تفاوت تحصیل در مدارس دولتی و غیردولتی در همین استان خودمان فارس و شهر شیراز تا چه حد است و چرا عده‌ای از والدین خود را به آب و آتش می‌زنند تا فرزندشان بتواند در مدرسه غیردولتی درس بخواند و به آرامش خاطری از افزایش شانس موفقیت دست یابند.

اولین و مهم‌ترین مسئله این است که مدارس دولتی سال‌هاست نمی‌توانند همه نیازهای واقعی یادگیری دانش‌آموزان را برآورده کنند، به همین دلیل، خانواده‌ها مجبورند فرزندانشان را به کلاس‌های خصوصی و آموزش‌های تکمیلی بفرستند.

در بسیاری از دروس پایه مثل ریاضی، فیزیک و شیمی، حجم مطالب خیلی زیاد است و والدین معتقدند بدون کمک کلاس‌های خصوصی، بچه‌ها نمی‌توانند همه درس‌ها را خوب بفهمند، علاوه بر این، والدین معتقدند بعضی معلمان در کلاس درس کیفیت تدریس را آن‌قدر پایین می‌آورند که دانش‌آموزان ناچار شوند برای یادگیری کامل، به کلاس‌های خصوصی همان معلم بروند و در ازای آن پول پرداخت کنند. نتایج امتحانات هم نشان می‌دهد دانش‌آموزانی که در کلاس‌های خصوصی شرکت نمی‌کنند، معمولاً نمره‌های کمتری می‌گیرند و این مشکل را تأیید می‌کند.

از سوی دیگر، کلاس‌های مدارس دولتی معمولاً شلوغ و پرجمعیت‌اند. وقتی معلم با ۳۰ تا ۴۰ دانش‌آموز سر و کار دارد، فرصت کافی ندارد که همه جزئیات درس را توضیح دهد یا به تک‌تک بچه‌ها رسیدگی کند. در نتیجه، دیگر فرصتی برای توجه به تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان باقی نمی‌ماند. هر بچه‌ای سرعت یادگیری و نیازهای خاص خودش را دارد، ولی در این کلاس‌ها نمی‌تواند همه تمرین و توضیح لازم را دریافت کند؛ طبیعی است که والدین مجبور شوند برای یادگیری بهتر، فرزندشان را به کلاس خصوصی بفرستند.

در مقابل، در مدارس غیردولتی معمولاً کلاس‌های کم‌جمعیت دارند و معلم می‌تواند توجه بیشتری به هر دانش‌آموز بدهد، به همین دلیل بعضی والدین، حتی اگر پول زیادی نداشته باشند، ترجیح می‌دهند از لقمه دهانشان بزنند و فرزندشان را از ابتدا به مدرسه غیردولتی بفرستند تا آموزش درست و کامل بگیرد و در آینده، برای موفقیت در رقابت نفس‌گیر کنکور آمادگی بیشتری داشته باشد.

کمبود امکانات و فرسودگی مدارس دولتی به بحران آموزشی دامن زده است

کیفیت آموزش در مدارس دولتی یکسان نیست و این تفاوت به‌خصوص در مناطق محروم بیشتر دیده می‌شود. کمبود امکانات، نبود تجهیزات مناسب و پشتیبانی ناکافی باعث می‌شود یادگیری در این مدارس سخت و دشوار باشد.

رئیس کمیته محرومیت‌زدایی شورای شهر شیراز با اشاره به شرایط دشوار برخی مدارس دولتی، خصوصاً در مناطق کم‌برخوردار شهر، گفت: در این مدارس که عمده پراکندگی آن در مناطق آموزش‌وپرورش ناحیه ۳ و ۴ است، دانش‌آموزانی از خانواده‌های آسیب‌دیده مانند خانواده‌های طلاق، مبتلا به انواع مشکلات اجتماعی، فقر و سوءتغذیه گرد هم می‌آیند و شوربختانه فرسودگی مدارس و کمبود امکانات موجود، چرخه فقر را کامل می‌کند. مدرسه‌ای که حتی از حداقل امکاناتی چون نمازخانه و کتابخانه برخوردار نیست و سالن اجتماعات ندارد، به‌گونه‌ای که برای برگزاری جلسات اولیا و مربیان، والدین در حیاط مدرسه، زیر سقف‌های کاذب، گرد هم می‌آیند یا شرایط بهداشتی در آن آن‌قدر اسف‌بار است که بچه‌های کوچک ابتدایی باید از توالت‌هایی که چاه آن بالا زده استفاده کنند. این وضعیت برای شهر تمدن‌سازی چون شیراز اصلاً پسندیده نیست.

حسینی در ادامه با اشاره به شرایط نامناسب برخی مدارس دولتی افزود: در این مدارس، تعداد دانش‌آموزان در هر کلاس گاه نزدیک به ۴۵ نفر می‌رسد، آن‌هم در فضایی کوچک و غیر استاندارد کلاس که امکان ارائه کار تربیتی مؤثر را از معلم می‌گیرد؛ علاوه بر این، واضح است که معلمی که هر ساله با چنین تعداد زیادی دانش‌آموز روبه‌روست، به‌زودی فرسوده و خسته می‌شود. نیرویی که باید با عشق و انگیزه به تدریس و آموزش بپردازد و هم‌زمان به مسائل تربیتی دانش‌آموزان رسیدگی کند، قطعاً در انجام یکی از این مسئولیت‌ها کم خواهد آورد.

وی کمبود معلم و آموزش ناکافی را یکی دیگر از معضلات مدارس دولتی خواند و بیان کرد: در مدارس دولتی، کمبود معلم و مشکلات در استخدام معلمان جدید باعث می‌شود که نیازهای آموزشی مدارس به‌طور کامل برطرف نشود؛ همچنین، نبود آموزش به‌روز برای معلمان، نوعی محرومیت آموزشی را ایجاد می‌کند که به کیفیت تدریس آسیب می‌زند. از سوی دیگر، همان تعداد مدارس خوب دولتی هم که وجود دارد، شرایط ثبت‌نام آن‌ها روزبه‌روز سخت‌تر می‌شود که این نشان‌دهنده کاهش فرصت‌های برابر برای تحصیل در شیراز است.

مدیران مدارس دولتی به دلیل کمبود بودجه به تدارکات‌چی تبدیل شده‌اند

رئیس کمیته محرومیت‌زدایی شورای شهر شیراز در ادامه با اشاره به مشکلات متعدد مدارس دولتی به دلیل عدم دریافت سرانه دانش‌آموزی و بودجه کافی برای اداره مدرسه خاطرنشان کرد: این شرایط باعث شده که مدیران مدارس به‌جای تمرکز بر مسائل آموزشی و تربیتی، تبدیل به تدارکات‌چی شوند.

حسینی در ادامه با تأکید بر اینکه مدارس غیردولتی در محله‌های کم‌برخوردار نیز به نوعی به فقر فضای آموزشی مبتلا هستند، اظهار کرد: در مناطق محروم شهر، برخی از این مدارس در خانه‌های مسکونی کوچک با مساحتی گاه به زور به ۲۵۰ متر می‌رسد تشکیل می‌شوند که این خود نوعی تکثیر فقر است، چون خانواده‌ها مجبورند فرزندان خود را در این مدارس ثبت‌نام کنند؛ چرا که مدارس دولتی مناسب و در دسترس در اطرافشان وجود ندارد؛ از این رو، برای کم کردن هزینه‌های رفت‌وآمد و سرویس مدرسه و در واقع به دلیل در دسترس نبودن مدرسه استاندارد دولتی، مجبور به ثبت‌نام فرزندشان در این مدرسه غیردولتی غیر استاندارد هستند.

وی با اشاره به اینکه دسترسی به مدارس غیردولتی با کیفیت بالا نیز مخصوص تعدادی از دانش‌آموزان است، ادامه داد: مدارس غیردولتی که فضا و امکانات مناسب دارند نیز همان‌جاهایی است که ثروت شهری در آن انباشته شده است؛ مناطقی که اصطلاحاً «بالا شهری» نامیده می‌شود و این برابری فرصت تحصیل را در شهری چون شیراز که به شهر علم معروف است، از بین می‌برد.

این عضو شورای شهر در پایان خاطرنشان کرد: قطعاً در عدالت اجتماعی باید به فکر فراهم کردن شرایط تحصیل برابر برای تمام فرزندان ایران باشیم و با توجه به کمبود بودجه‌های دولتی، این وظیفه تمام دستگاه‌های اجرایی است که به سهم خود در بهبود شرایط آموزشی یاری‌دهنده آموزش‌وپرورش باشند؛ مثلاً همکاری در تخفیف‌های ویژه قبوض انرژی می‌تواند یکی از این نوع همکاری‌ها باشد.

کف و سقف «شهریه» مدارس غیردولتی از مبالغ مصوب تا مبالغ دریافتی

نمی‌توان از کنار این واقعیت گذشت که مدارس غیردولتی در نظام آموزشی کشور نقش مهم و پررنگی دارند و بخش زیادی از بار آموزش را بر دوش گرفته‌اند. این مدارس کمک و مکمل آموزش‌وپرورش هستند و هزینه‌هایشان را از شهریه والدین تأمین می‌کنند، نه از بودجه دولتی.

در استان فارس، این مدارس زمینه اشتغال حدود ۲۱ هزار نفر را فراهم کرده و نزدیک به ۲۳۰ هزار دانش‌آموز را تحت پوشش دارند، چون سرانه دانش‌آموزی به مدارس دولتی تعلق می‌گیرد، مدارس غیردولتی از بودجه دولتی بهره‌ای نمی‌برند؛ با این حال، حضور آن‌ها باعث می‌شود بخشی از آموزش بدون فشار بر منابع دولتی انجام شود و این به‌طور غیرمستقیم می‌تواند به بهبود امکانات مدارس دولتی و مناطق کم‌برخوردار کمک کند. با این وجود، شکاف کیفیت بین مدارس دولتی و غیردولتی، به‌ویژه در دروس پایه و علوم، محسوس است و دانش‌آموزان مدارس غیردولتی نسبت به هم‌سن‌وسالانشان در مدارس دولتی شانس بیشتری برای موفقیت در آزمون‌های رقابتی دارند.

در حالی که برای سال تحصیلی ۱۴۰۴–۱۴۰۵، کف و سقف شهریه مدارس غیردولتی در کشور بدون احتساب تهران، برای دوره ابتدایی بین ۱۷ تا ۵۳ میلیون تومان تعیین شده است، بر اساس اطلاعات درج‌شده در سامانه سازمان مدارس غیردولتی و توسعه مشارکت‌های مردمی در شیراز، شهریه مدارس ابتدایی از ۲۵ میلیون تومان آغاز می‌شود و تا ۴۵ میلیون تومان می‌رسد. در دوره متوسطه اول، این رقم بین ۲۶ تا ۴۵ میلیون و در متوسطه دوم بین ۳۵ تا ۵۱ میلیون تومان است.

شهریه کلاس‌های فوق‌برنامه و برنامه درسی جداست و هر کدام بین ۱۵ تا ۲۰ میلیون تومان هزینه دارند؛ علاوه بر این، برخی مدارس بسته به شرایط مالی خانواده‌ها هزینه‌های اضافی نیز دریافت می‌کنند. بنا بر گزارش‌های مردمی، شهریه یک مدرسه غیردولتی متوسطه اول حتی به بالای ۷۰ میلیون تومان و مدارس ابتدایی به بیش از ۶۰ میلیون تومان هم می‌رسد، در حالی که این مدارس لزوماً از نوع مدارس لاکچری نیز به شمار نمی‌روند.

هنوز رأیی مبنی بر تعطیلی مدرسه بین‌الملل به استان ابلاغ نشده است

مدرسه بین‌المللی شیراز که ناگهان با خبر شهریه عجیبِ 450 میلیون تومانی سر زبان‌ها افتاد، حالا تبدیل به نمونه‌ای از مصادیق بارز شکاف طبقاتی در آموزش شده است؛ نمونه‌ای جنجالی با شهریه ۴۵۰ میلیون تومانی و مدرسه‌ای برای «از ما بهتران» که برنامه آموزشی آن بر اساس نظام آموزشی کشور انگلستان بسته شده است و تنها دانش‌آموزان ایرانی که سابقه تحصیل در خارج از کشور را داشته باشند، می‌توانند در این مدرسه حضور یابند. مدرسه‌ای که شاید به‌زودی حکم تعطیلی آن صادر شود، گرچه سرپرست اداره مدارس غیردولتی و مشارکت‌های مردمی آموزش‌وپرورش فارس در گفت‌وگو با «شهر مردم» با تأکید بر اینکه تاکنون هیچ حکمی مبنی بر تعطیلی مجتمع آموزشی بین‌الملل شیراز به استان ابلاغ نشده است.

کاظم کشمیری در ادامه توضیح داد: در صورتی که حکمی از سوی شورای راهبردی سازمان مدارس غیردولتی یا امور مدارس بین‌الملل صادر و به ما ابلاغ شود، آن رأی به مدرسه مربوطه نیز اعلام خواهد شد.

وی افزود: پس از ابلاغ رأی، مدرسه ۲۰ روز فرصت اعتراض دارد و در صورت رد اعتراض، امکان طرح شکایت در دیوان عدالت اداری نیز برای آن وجود خواهد داشت، بنابراین تا طی شدن کامل این مراحل قانونی، مدرسه از نظر حقوقی مجاز به فعالیت است.

کشمیری در ادامه با بیان اینکه تا پایان سال تحصیلی هیچ حکمی مبنی بر تعطیلی مدرسه‌ای صادر نخواهد شد، تصریح کرد: سازوکار تعیین سقف شهریه مدارس غیردولتی کاملاً مشخص است و بر اساس فرمولی شامل میزان اجاره‌بها، تعداد دانش‌آموزان، هزینه‌های جاری، فضای فیزیکی و امکانات آموزشی، فعالیت‌های فوق‌برنامه و خدمات اضافی محاسبه می‌شود.

این مقام مسئول با اشاره به اینکه به‌تازگی نظارت بر مدارس بین‌المللی از سازمان مدارس و مراکز غیردولتی وزارت آموزش‌وپرورش به شورای نظارت بر مراکز آموزشی غیردولتی استان تفویض شده است، گفت: هرگونه تخلف احتمالی در زمینه دریافت شهریه‌های خارج از ضوابط، مربوط به دوره پیش از این تفویض اختیار بوده و مسئولیت آن متوجه استان نیست.

کشمیری با اشاره به اینکه در صورت اثبات تخلف یک مدرسه غیردولتی در دریافت شهریه مازاد، ابتدا رأی به استرداد مبلغ اضافی صادر می‌شود، بیان کرد: این مبلغ باید پس از تأیید وزارتخانه به والدین بازگردانده شود؛ در مرحله بعد، علاوه بر بازگرداندن وجه مازاد، جریمه‌ای نیز برای مدرسه در نظر گرفته می‌شود که معادل همان مبلغ تخلف است و باید به صندوق توسعه مدارس در مناطق کم‌برخوردار واریز شود.

مدرسه بین‌المللی شیراز شهریه خود را به‌صورت دلاری دریافت می‌کرده است

در حالی که سرپرست اداره مدارس غیردولتی و مشارکت‌های مردمی آموزش‌وپرورش فارس اعلام کرده هنوز حکمی درباره تعطیلی مجتمع آموزشی بین‌الملل شیراز به استان ابلاغ نشده است، خبر دیگری از تهران روایت متفاوتی ارائه می‌دهد. بر اساس گزارش خبرگزاری ایرنا، احمد محمودزاده، معاون وزیر و رئیس سازمان مدارس و مراکز غیردولتی وزارت آموزش‌وپرورش، از تعطیلی سه مدرسه بین‌المللی به دلیل دریافت شهریه دلاری خبر داده است.

مدرسه بین‌المللی شیراز که برنامه‌های درسی خود را بر اساس چارچوب ملی آموزش انگلستان طراحی کرده، حتی در دریافت شهریه نیز واحد پول رایج کشور را کنار گذاشته و هزینه‌های خود را به ارز از والدین مطالبه کرده است. به گفته معاون وزیر آموزش‌وپرورش، بازرسان وزارتخانه در بررسی‌های خود اعلام کرده‌اند برخی مدارس در شیراز و تهران شهریه را به‌صورت ارزی دریافت می‌کردند؛ در حالی که طبق قوانین کشور، تمامی دریافت‌های مراکز آموزشی باید به واحد پول رسمی، یعنی ریال، باشد؛ این اقدام تخلف محسوب شده و به همین دلیل حکم لغو فعالیت این مدارس صادر و ابلاغ شده است.

محمودزاده همچنین درباره مدرسه بین‌المللی شیراز با شهریه ۴۵۰ میلیون تومانی تأکید کرده که تخلف اثبات شده و رأی تعطیلی صادر شده است؛ این حکم پس از طی مراحل قانونی و تأیید وزیر آموزش‌وپرورش ابلاغ و اجرا خواهد شد.

مدرسه بین‌المللی شیراز با شهریه ۴۵۰ میلیونی، چه تعطیل شود، چه نشود؛ تصویری روشن از فاصله‌ای است که امکانات آموزشی بین آدم‌ها ساخته است و نمونه‌ای آشکار از این واقعیت که بدون سیاست‌گذاری عادلانه، مدرسه به‌جای پرورش نسل آینده، خود باعث تداوم چرخه نابرابری اجتماعی شده است. این وضعیت یادآوری می‌کند که برای رسیدن به عدالت آموزشی، مدارس باید دوباره تمرکزشان را روی وظیفه اصلی خود بگذارند: آموزش عمومی و البته تربیت فرزندان ایران برای جامعه‌ای که شاید امید باشد فردا بتواند روی روشن عدالت را ببیند.

مدرسه بین‌المللی شیراز که ناگهان با خبر شهریه عجیبِ 450 میلیون تومانی سر زبان‌ها افتاده است ، حالا تبدیل به نمونه‌ای از مصادیق بارز شکاف طبقاتی در آموزش شده است؛ نمونه‌ای جنجالی با شهریه ۴۵۰ میلیون تومانی که برنامه آموزشی آن بر اساس نظام آموزشی کشور انگلستان بسته شده است و تنها دانش‌آموزان ایرانی که سابقه تحصیل در خارج از کشور را داشته باشند، می‌توانند ثبت نام کنند . این مدرسه حتی  برای دریافت شهریه نیز ، واحد پول رایج کشور را کنار گذاشته و هزینه‌های خود را به ارز از والدین مطالبه کرده است

به گفته رئیس کمیته محرومیت‌زدایی شورای شهر شیراز ، در همین شهر مدارسی هستند که تعداد دانش آموزان آن در هر کلاس به ۴۵ نفر می‌رسد، آن‌هم در فضایی کوچک و غیر استاندارد و شرایط بهداشتی  این مدارس آن‌قدر اسف‌بار است که بچه‌های کوچک ابتدایی باید از توالت‌هایی که چاه آن بالا زده استفاده کنند. حتی برای برگزاری جلسات اولیا و مربیان، والدین در حیاط مدرسه، زیر سقف‌های کاذب، گرد هم می‌آیند . این وضعیت برای شهر تمدن‌سازی چون شیراز اصلاً پسندیده نیست