فرصت طلایی جشن باستانی مهرگان برای جذب گردشگر به فارس با محوریت تخت جمشید

یک عضو انجمن نجوم ایران و در گفت وگو با شهرمردم:
تخت جمشید بهترین نقطه برای تجربه نجومی جشن مهرگان است
پهن کردن سفره مهرگان با انار و نان لورک می تواند به جذب گردشگر کمک کند
رخداد نجومی قابل مشاهده در تخت جمشید، ظرفیت بسیار زیادی برای جذب گردشگران بین‌المللی دارد
فاطمه مقدم – شهر مردم

جشن مهرگان، دومین جشن بزرگ ایران باستان پس از نوروز، نماد مهر، دوستی و شکرگزاری است، که با اعتدال پاییزی و برداشت محصول پیوند دارد. این آیین سال گذشته (۲۰۲۴ میلادی) به‌طور مشترک توسط ایران و تاجیکستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشری یونسکو به ثبت رسید. این آیین که نماد مهر، روشنایی و شکرگزاری از نعمات طبیعت است، چند سالی است از برگزاری در محافل کوچک علمی دردانشگاه تهران ومحافل خصوصی بیرون آمده و امروزه نه تنها در میان پژوهشگران فرهنگ و تاریخ، بلکه در میان مردم نیز جایگاه خود را بازیافته و در شهرهای مختلف کشور، با جلوه‌هایی نو برگزار می‌شود. از سوی امسال بمناست آن دولت نیز آستین بالا زده و این جشن را به صورت مردمی برگزار کند . علی دارابی، قائم‌ مقام وزیر میراث فرهنگی، ‌ گردشگری و صنایع دستی و معاون میراث فرهنگی در گفت وگویی با ایسنا از برنامه وزارتخانه برای برگزاری مردمی «جشن مهرگان» خبر داده است و پاسداری از میراث ناملموس و پیوند آن با زندگی امروز و توسعه گردشگری فرهنگی را ‌از جمله اهداف برگزاری این رویداد برشمرده است.
یک عضو انجمن نجوم راهنمای گردشگری در گفت و گو با شهرمردم معتقد است با توجه به ثبت جهانی این جشن و اهمیت آن در حافظه تاریخی ایران و حالا که این جشن مهم توانسته وجه ملی خود را باز یابد استفاده از آن برای توسعه گردشگری فارس با محوریت تخت جمشید که از پایگاه های مهم برگزاری این جشن باستانی بوده می تواند با رقم زدن تجربه‌ای بی‌نظیر برای گردشگران داخلی و خارجی پیوندی میان تاریخ، فرهنگ و آسمان ایجاد کند.
زهرا حسن زاده دراین باره افزود: جشن مهرگان یکی از جشن‌های بزرگ ایرانیان باستان است که پس از نوروز در اهمیت قرار دارد. او افزود: این جشن یادگاری از دوران مهرپرستی است و در شاهنامه، پدیدآیی آن را به دوران پادشاهی فریدون نسبت می‌دهند. با این حال، جشن مهرگان در دوره هخامنشیان نیز ادامه یافته و در دوره ساسانیان باشکوه‌تر و با تشریفات بیشتری برگزار می‌شده است. پس از ورود اسلام، برگزاری این جشن روند کمرنگ‌تری یافت، اما در سال‌های اخیر، دوباره به جرگه جشن‌های مهم فرهنگی بازگشته و در شهرهای ایران مراسم نمادینی برای آن برگزار می‌شود.
این عضو انجمن نجوم ایران اظهار کرد:در ایران باستان مخصوصا سمت جنوب ایران سال نو یلدا باستانی تولد مهر بوده است و به مرور جای خود را به مهرگان میدهد و در کتاب جهان فروری که نام ماه های هخامنشی امده است اینگونه مینویسد که مهر در هخامنشی باگ یادیش است (نام ماه های هخامنشی در کتیبه بیستون کشف شد ) در این کتاب میگوید باگ یادیش به معنی نیایش بغ است و بغ همان مهر است .
***امسال اولین سال رسمی ثبت مهرگان بعنوان جشن ملی ایران است
وی با اشاره به اینکه امسال اولین سال رسمی ثبت مهرگان بعنوان جشن ملی ایران است گفت: مهر یکی از ایزدان مهم است که نامش در اوستا آمده است. در تخت جمشید نقش برجسته‌ای به نام «شیر گاو شکن» که نماد مهرپرستی است و یکی از پر تکرار ترین نقوش تخت جمشید است .به طور کلی، شیر نماد صورت فلکی امرداد و تابش و گرماست، و گاو نماد صورت فلکی اردیبهشت است. هر دو این نمادها در فصل تابستان قرار دارند این نماد دارای معنایی پیچیده‌تر فرهنگی و اساطیری است اما می توان برداشت کرد که همانند تولد مهر در شب یلدا نماد پیروزی شب بر روز است.
حسن زاده در ادامه توضیح داد: ما در ایران کهن دو فصل بیشتر نداشتیم تابستان و زمستان و بعدها فصول به چهار فصل تقسیم شدند. گاو نماد برکت است و شاخ آن نیز نمادی از هلال ماه می گیرند و نشانی از آناهیتا که مادر میتراست. اما این شیر در تخت جمشید درواقع همان نماد زمینی میترا است و نماد آسمانی آن خورشید است و شاهپور شهبازی در کتاب «شرح مصوّر تخت‌جمشید» خود درباره این نقش برجسته می گوید در تخت جشمید خورشید بر منزل گاو می رسد یعنی در زمان هخامنشیان در روز اعتدال بهاری در جایگاه صورت فلکی گاو قرار می گیرد.
این عضو انجمن نجوم ایران درباره ارتباط نجومی نقش برجسته شیر گاو شکن که همزمان نماد مهرگان و نوروز است و زمان این دو جشن را مشخص می‌کند، گفت: در دوره هخامنشیان، در هنگام اعتدال بهاری، زمان برگزاری این جشن مهم همان زمانی بوده که خورشید در صورت فلکی گاو دیده می‌شده است. نکته مهم این است که علاوه بر حرکت‌های معمول زمین چون حرکت وضعی و انتقالی، زمین حرکت تقدیمی دارد که یک دور کامل آن حدود ۲۶٬۰۰۰ سال طول می‌کشد.

در این حرکت، امروزه همانند زمان هخامنشیان اعتدال بهاری به جای آنکه در صورت فلکی گاو باشد، در صورت فلکی دو ماهی است، حال انکه به صورت عادی این حرکت باید در صورت فلکی قوچ باشدکه نماد ماه فروردین و اول سال است، اما به سبب حرکت تقدیمی، هرسال ۴۶ درجه جایگاه خورشید نسبت به نقطه اعتدال بهاری سال قبل تغییر می‌کند. این موضوع ثابت می‌کند که زمان نوروز همان زمانی بوده است که خورشید در صورت فلکی گاو دیده می‌شده است.
حسن زاده در ادامه با اشاره به اینکه شروع جشن های کهن ایرانی از نیمه شب بوده است که هنوز باز خورد آن را در شب کریسمس میبینم. بهترین زمان برای دیدن صورت فلکی گاو بالای تخت جمشید در نیمه شب دقیقا همزمان با جشن مهرگان است. اظهار کرد: از انجا که تخت جمشید پایگاه برگزاری چنین جشن های مهمی چون نوروز و مهرگان بوده است این جلوه مهم نجومی می تواند به عنوان بستری برای ترویج فرهنگ کهن ایرانی و زمینه ای برای جذب گردشگر در این روز مهم به شمار رود. درست در راس ساعت 12 شب می توان صورت فلکی گاو را با شکوهی چشم‌نواز دقیقا در سمت الراس تخت جمشید با چشم غیر مسلح به روشنی دید . حتی گردشگرانی که به صور فلکی آشنایی ندارند می توانند این صورت فلکی را با استفاده از نرم افزارهای نجومی درست بالای سر تخت جمشید ببیند و این زمینه خوبی برای توسعه گردشگری است این لحظه نجومی فرصتی منحصربه‌فرد برای زنده کردن پیوند دیرپای ایرانیان با آسمان است.
*** رخداد نجومی همزمان با مهرگان برند تازه ای برای گردشگری فارس می سازد
این راهنمای حرفه ای تور در ادامه پیشنهاد داد: در شب جشن مهرگان، که این اتفاق نجومی رخ می دهد می‌توان با دعوت از گردشگران و مردم عادی، برنامه‌ای ویژه طراحی کرد که در آن بازدیدکنندگان در محوطه تاریخی تخت جمشید گردهم آیند و در ابتدا با رصدگران ماهر و در غیر این صورت با راهنمایی نرم‌افزار نجومی، اپلیکیشن واقعیت افزوده این صورت فلکی را بیابند و معناهای فرهنگی آن را بشنوند.که خود میتواند بهترین جاذبه گردشگری شب همراه با برنامه نور و صدا در استان فارس باشد این تجربه شبانه می‌تواند نقطه تمایز گردشگری شب در تخت جمشید به شمار رود و به نوعی برندی جدید که برندی علمی و فرهنگی است برای این پایگاه مهم جهانی بسازد و حتی باعث افزایش مدت اقامت گردشگران در شهر شیراز برای بازدید از این پدیده نجومی جذاب در روزمهم مهرگان در تخت جمشید شود. اگر این طرح به‌درستی اجرا شود، می‌تواند مهرگان را نه تنها به جشن فرهنگی بلکه برنامه ای علمی نیز تبدیل کرد که برای گردشگران با علایق گوناگون جذاب و معنا‌دار خواهد بود.
حسن‌زاده با اشاره به اهمیت جشن مهرگان در فرهنگ ایرانی گفت: مهرگان یکی از مهم‌ترین جشن‌های ایرانیان بوده و حتی از نوروز نیز اهمیت بیشتری داشته است. اما با ظهور زرتشت، مهرپرستی کم‌رنگ شد و این موضوع باعث کاهش جایگاه جشن مهرگان که نماد مهرپرستی بود، گردید. پس از آن نیز با ورود اسلام به ایران، برگزاری این جشن بیش از پیش کمرنگ شد. با این حال، نکته مهم این است که تأثیر مهر نه تنها در فرهنگ ایرانی بسیار زیاد بوده، بلکه به گفته پژوهشگران ادیان، آیین میترائیسم تأثیرات فراوانی بر مسیحیت گذاشته است. به عنوان مثال، در تولد مسیح و برخی دیگر از آیین‌ها، یک موضوع مشترک وجود دارد؛ هم عیسی، هم میترا و هم زرتشت، هر سه از تک والد بوده و در مکانی دور از شهر و تاریک به دنیا آمده‌اند و هر سه پسر هستند. همچنین میترا در اسطوره‌ها سوار بر ارابه‌ای است که چهار اسب آن را می‌کشند، درست همان ارابه‌ای که در نماد بابانوئل دیده می‌شود. حتی پوشش ظاهری بابا نوئل نیز شباهت‌هایی به کلاه میترا دارد.
این راهنمای حرفه ای تور افزود: این رخداد نجومی قابل مشاهده در تخت جمشید، ظرفیت بسیار زیادی برای جذب گردشگران بین‌المللی دارد. تنها کافی است این نمادها و مفاهیم فرهنگی به‌درستی و کامل بازنمایی شوند تا جشن مهرگان به‌عنوان ابزاری مؤثر برای توسعه گردشگری فرهنگی در ایران، به‌ویژه در تخت جمشید که پایگاه اصلی این جشن است، مطرح گردد.
این عضو انجمن نجوم ایران در ادامه با اشاره به اینکه جالب است بدانید که جلوه‌های فرهنگی مهرپرستی و جشن مهرگان در فرهنگ مردمان فارس همچنان زنده است افزود: جامعه ایرانی، جامعه‌ای کشاورزی بوده و در میان این جامعه، فرهنگی نمادین و سخاوتمندانه که ریشه در مهر دارد، به نام «فرهنگ خرمن‌بهره‌ای» وجود داشته است. این فرهنگ هم‌اکنون نیز در میان مردم روستاهای اطراف مرودشت باقی مانده است. در این فرهنگ، کشاورزان بخشی از محصول برداشت شده مزارع خود (مانند گندم و ذرت) را به منظور افزایش برکت به چند نفر از اعضای خانواده یا مستمندان اطراف هدیه می‌دهند تا موجب رونق و برکت بیشتر شود.این سنت در ایران کهن نیز رایج بوده و حتی مردم بهترین بخش از محصول برداشت شده خود که در شهریورماه جمع‌آوری می‌شده را در جشن مهرگان به پادشاه هدیه می‌دادند.
حسن زاده افزود: در بازسازی این جشن می‌توان از این بخش باقی‌مانده فرهنگ که همچنان در روستاهای فارس رایج است بهره برد و گردشگران را به سمت روستاهای کهن استان فارس هدایت کرد تا این فرهنگ مهم و سخاوتمندانه ایرانی را از نزدیک مشاهده و تجربه کنند.
وی در ادامه با اشاره به رسم زیبای پهن کردن سفره هفت‌سین در تخت جمشید گفت: ایرانیان کهن برای جشن مهرگان نیز سفره‌ای پهن می‌کردند که خوراکی‌های مهمی چون میوه‌های فصل، از جمله انار که رنگ ارغوانی آن نماد میترا است، سنجد، نان مخصوص لورک و حبوبات بر آن قرار می‌گرفت. همچنین عود اسطوخودوس برای عطرآگین کردن فضا می‌سوزاندند. بازسازی این بخش از جشن و پهن کردن چنین سفره‌ای، می‌تواند در بازآفرینی آیین مهرگان برای گردشگران تجربه‌ای جذاب و خاطره‌انگیز خلق کند. همچنین در جشن مهرگان رسمی جالبی وجود داشته است؛ هرگاه کسی می‌خواست با دیگری عهد و پیمانی ببندد ،از ازدواج تا دوستی و غیره هر دو از جامی دو لوله‌ای (ریتون) نوشیدنی می‌نوشیدند که این کار نمادی از ایجاد پیمانی ابدی میان آن دو فرد بود. این رسم می‌تواند در بازآفرینی ساده و امکان‌پذیر تجربه‌ای جذاب برای گردشگران داخلی و خارجی فراهم کند.
حسن زاده افزود: در بازآفرینی دیگری از جشن مهرگان نیز می‌توان گردشگران را به زورخانه‌های موجود در شهرها برد، زیرا مهرکده‌ها در ابتدا در غارها و خارج از شهر قرار داشتند و به مرور زمان به شهر منتقل شده و زیرزمینی شدند.اکثر زورخانه‌های کنونی نیز بر روی همان مکان‌های مهرکده‌ها ساخته شده‌اند و یادمانی از این آیین کهن محسوب می‌شوند.