فاطمه مقدم – خبرنگار شهر مردم، در چند هفته‌ی اخیر، پیام‌هایی مانند «شگفتانه»، «تخفیف ویژه» و «امروز نیای ضرر می‌کنی» از سوی فروشگاه‌های بزرگ و زنجیره‌ای برای شهروندان شیرازی ارسال می‌شود که لیستی بلندبالا از کالاها، از برنج‌های ۱۰ کیلویی تا بسته‌های ۱۲ عددی رب و کنسرو و شوینده‌های لیتری را شامل می‌شود و ظاهراً چند میلیون تومان ارزان‌تر از قیمت بازار به‌نظر می‌رسد. وقتی وارد فروشگاه می‌شوی، بسته‌های تخفیف‌خورده به تعداد زیاد فروخته می‌شوند و کمتر مشتری است که بدون خرید این بسته‌های چندمیلیونی از فروشگاه بیرون برود. مشتریانی که شاید اول به قصد خرید فقط چند قلم کالا آمده بودند، اما با دیدن این پیشنهادهای وسوسه‌انگیز، چرخ‌دستی‌شان پر از کالا می‌شود!

اما واقعیت پشت این حراج‌ها چیست؟ آیا واقعاً این فروشگاه‌ها ناجی مصرف‌کنندگان در بحران تورم و گرانی هستند یا اینکه این تخفیف‌ها بیشتر شگردی برای افزایش فروش و انبارگردانی است؟ تحقیقات و گزارش‌های میدانی «شهر مردم» نشان داده‌اند که برخی از فروشگاه‌های زنجیره‌ای ممکن است با درج قیمت‌های غیرواقعی یا گران‌تر روی کالاها، بسته‌های تخفیف جذاب اعلام کنند؛ طوری که در ظاهر قیمت پایین‌تر شود، اما در عمل تفاوت چندانی با نرخ بازار ندارد و حتی احتمال گران‌فروشی نیز می‌رود.

*حاشیه‌ی سود کالاها آن‌قدر نیست که تخفیفاتی به این بزرگی توجیه اقتصادی داشته باشد

رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی شیراز در گفت‌وگو با «شهر مردم»، با اشاره به اینکه از تخفیف‌های عجیب برخی فروشگاه‌های بزرگ در شیراز مطلع است، گفت: در یکی از این طرح‌های تخفیفی، یک کیسه برنج ۱۰ کیلویی طبیعت به همراه یک کیسه برنج ۱۰ کیلویی پاکستانی و چند قلم کالای عمده‌ی دیگر عرضه می‌شود؛ در حالی که تنها قیمت همین دو کیسه برنج، به‌تنهایی نزدیک به ۴ میلیون تومان است.

حسن پورقادری در ادامه افزود: برخی مدیران این فروشگاه‌ها در مجموعه‌های خود برای جلب مشتری تصمیماتی می‌گیرند که ممکن است در آینده با مشکل مواجه شوند. من نمی‌دانم سیاست این مدیران بر چه مبنایی است که تخفیف‌های ۵۰ تا ۶۰ درصدی بر مواد غذایی و شوینده و سایر اقلام اعمال می‌کنند. اساساً کالاهای مواد غذایی چنین حاشیه‌ی سودی ندارند که یک فروشگاه بتواند مثلاً بسته‌ای به ارزش ۱۱ میلیون تومان را در قالب جشنواره‌های تخفیفی با قیمت ۶ میلیون تومان عرضه کند؛ واقعاً مشخص نیست مبنای این تخفیف‌ها چیست.

وی در ادامه توضیح داد: بیشتر فروشگاه‌های زنجیره‌ای مجوز کشوری دارند و کالاهایشان از انبارهای بسیار بزرگ تأمین می‌شود و ممکن است در فرآیند انبارگردانی، کالاهایی را که به تاریخ انقضا نزدیک شده‌اند عرضه کنند. در شرایط تورمی کنونی که قیمت کالاها با سرعت افزایش می‌یابد، این وضعیت به فروشگاه‌های بزرگ با انبارهای بسیار گسترده امکان می‌دهد کالاهایی را که یک سال از تاریخ تولید آن‌ها گذشته اما همچنان تاریخ مصرف طولانی دارند، همراه با عنوان تخفیف به فروش برسانند.

پورقادری در ادامه گفت: در واقع، این نوع تخفیف‌ها اغلب بخشی از استراتژی بازاریابی برای جذب مشتری و افزایش تردد در فروشگاه است. این فروشگاه‌های بزرگ معمولاً بخش‌هایی مانند فروشگاه گوشت و مرغ، آجیل و غیره دارند که برخی از آن‌ها را اجاره داده‌اند. فروشگاه با وعده‌ی تخفیف، مشتری را به داخل جذب می‌کند و امید دارد که او علاوه بر اقلام تخفیف‌خورده، کالاهای دیگری هم خریداری کند. در غیر این صورت، ما که دست‌اندرکار این حرفه هستیم، می‌دانیم حاشیه‌ی سود کالاها به اندازه‌ای نیست که چنین تخفیف‌هایی توجیه اقتصادی داشته باشد.

نکته‌ی دیگر در این تخفیف‌های شگفتانه فروشگاه‌های شیراز، کیفیت مواد غذایی بسته‌بندی‌شده یا کنسروی است که در قالب جشنواره عرضه می‌شود. این فروشگاه‌ها معمولاً در بسته‌های تخفیفی خود، در کنار یک یا دو قلم کالای با برند شناخته‌شده، محصولاتی با برندهای ناآشنا قرار می‌دهند؛ نام‌هایی که گاه شباهت زیادی به برندهای معروف دارند، اما از نظر کیفیت به‌مراتب پایین‌تر هستند. این موضوع می‌تواند پیامدهای کیفی قابل توجهی برای مصرف‌کنندگان به همراه داشته باشد؛ پیامدی که خصوصاً در خریدهای انبوه که مدت زیادی می‌ماند، می‌تواند بر سلامت مصرف‌کننده تأثیرگذار باشد.

همچنین برخی کارشناسان معتقدند یکی از شگردهای اصلی فروشگاه‌های زنجیره‌ای در ارائه‌ی تخفیف‌های شگفت‌انگیز، مدیریت تاریخ انقضاست. به این معنا که هرچه کالا به زمان انقضای خود نزدیک‌تر می‌شود، تخفیف‌های بزرگ‌تری روی آن اعمال می‌کنند. نمونه‌ی این وضعیت در گزارش میدانی «شهر مردم» از یکی از فروشگاه‌های بزرگ شیراز با تخفیف‌های قابل توجه مشاهده شده است.

این فروشگاه‌ها به دلیل در اختیار داشتن انبارهای گسترده، حجم زیادی کالا، به‌ویژه محصولات فصلی (مثل نوشیدنی‌های تابستانی، عرقیجات، آجیل و شیرینی یا محصولاتی که یک نوع تولیدی از آن مورد استقبال قرار نگرفته) یا کالاهایی که به‌تازگی وارد انبار شده‌اند اما فروششان کم بوده، در انبار باقی مانده‌اند را برای اینکه فضای انبار را خالی کنند و سرمایه‌ی نقدی سریع‌تر به گردش درآید، با تخفیف‌های ویژه عرضه می‌کنند. این تخفیف‌ها معمولاً تا ۳۰ تا ۵۰ درصد هم می‌رسند تا مشتریان را ترغیب کنند سریع‌تر بخرند. مشتری هر طور قیمت را با بازار مقایسه می‌کند، ارزان‌تر است و این باعث فروش بسیار انبوهی از کالاهای مانده در انبار می‌شود. این تخفیف‌ها لزوماً به نفع مشتری با حاشیه‌ی سود صفر یا کم نیست، بلکه بخشی از استراتژی مدیریت موجودی و سودآوری کل فروشگاه است. این روند نشان می‌دهد که فروشگاه‌های زنجیره‌ای علاوه بر استفاده از تخفیف‌های ظاهری برای مدیریت انبار و افزایش سود، حداکثر سود ممکن را کسب می‌کنند. این موضوع نه‌تنها اعتماد مصرف‌کنندگان را خدشه‌دار می‌کند، بلکه می‌تواند به بی‌ثباتی در بازار کالاهای اساسی منجر شود و اتاق اصناف که به‌عنوان متولی اصلی ساماندهی بازار و نظارت بر فروشگاه‌های زنجیره‌ای در استان عمل می‌کند، باید در برابر شگردهای فروشگاه‌های زنجیره‌ای، از جمله عرضه‌ی کالاهای نزدیک به تاریخ انقضا، واکنش مؤثری نشان دهد.

*تخفیف فروشگاه‌های زنجیره‌ای فقط با مجوز اصناف مجاز است تا تأثیر منفی بر بازار نگذارد

رئیس اتاق اصناف فارس در گفت‌وگو با «شهر مردم» درباره‌ی مکانیزم نظارتی اتاق اصناف استان بر فروشگاه‌های زنجیره‌ای گفت: جز کالاهای اساسی مانند برنج، مرغ، روغن و شکر که قیمت آن‌ها کاملاً مشخص است، قیمت کالاهای غیر‌اساسی نیز از طریق بازرسی‌های مداوم مورد بررسی قرار می‌گیرد.

حجت جوانمردی در ادامه افزود: ما دو نوع بازرسی بر عملکرد فروشگاه‌های زنجیره‌ای داریم؛ یک بازرسی توسط اصناف مختلفی که کالاهای آن‌ها در این فروشگاه‌ها عرضه می‌شود و نوع دیگر بازرسی که توسط سازمان‌های مرتبط از جمله سازمان صمت، تعزیرات حکومتی و جهاد کشاورزی صورت می‌گیرد.

وی در ادامه افزود: ما در طول سال چند نوع بازرسی متفاوت از فروشگاه‌های زنجیره‌ای انجام می‌دهیم که بازرسی‌های عادی روزانه متفاوت از بازرسی‌های ویژه طرح‌های تشدید نظارت است، مانند تشدید نظارت در ابتدای ماه رمضان یا ایام نوروز. در این بازرسی‌ها از تمام ظرفیت‌های مدیریت اتاق اصناف استفاده می‌کنیم و معمولاً دو تا سه نوبت بازرسی انجام می‌شود.

جوانمردی در خصوص تخفیف‌های این فروشگاه‌ها گفت: این فروشگاه‌ها موظف هستند تخفیف‌های خود را بر اساس فاکتور خرید اعمال کنند. هرگونه تخفیف با مجوز اصناف انجام می‌شود و میزان مجاز ۱۵ درصد است تا تأثیر منفی بر بازار سنتی و رقابت‌پذیری فروشگاه‌های کوچک‌تر ایجاد نشود؛ اما اگر بخواهند بیشتر از این مقدار تخفیف دهند، باید مجوز حراج یا فروش فوق‌العاده بگیرند.

رئیس اتاق اصناف فارس در پاسخ به این سؤال که اتاق اصناف برای جلوگیری از سوءاستفاده‌های احتمالی فروشگاه‌های زنجیره‌ای چه نظارتی دارد، گفت: این موارد در بازرسی‌های روزانه مورد بررسی قرار می‌گیرد و در صورت تخلف، برخورد قاطع انجام می‌شود. فروشگاه‌های زنجیره‌ای کشوری مانند دیلی‌مارکت، کوروش و رفاه تابع مقررات استان و دستورالعمل‌های کشوری هستند، اما در نظارت‌ها چیزی بالاتر از قانون اعمال نمی‌شود.

جوانمردی در ادامه توضیح داد: ما از سازوکار دقیق تخفیف‌های فروشگاه‌های بزرگ اطلاع جزئی نداریم، اما در کل تخفیف‌ها بر اساس درخواست فروشگاه و به تأیید اتحادیه اجرا می‌شود. اگر تخفیف‌ها غیرمعمول باشد، نیاز به گزارش یا شکایت خصوصی صنف است. مردم نیز می‌توانند در صورت مشاهده تخلف با شماره ۲۳۴۳۰۰۰۰ تماس بگیرند و نیازی به حضور فیزیکی ندارند. پس از تماس، بازرس اتاق اصناف در اسرع وقت به واحد صنفی متخلف مراجعه می‌کند و نتیجه‌ی بازرسی به شخص شکایت‌کننده اطلاع داده می‌شود. در واقع، بخش مهمی از سازوکار نظارتی اتاق اصناف، مشارکت مستقیم مردم است و حتی گزارش‌های مربوط به ارقام کوچک گران‌فروشی نیز به‌دقت بررسی می‌شود.

وی در پایان تأکید کرد: فروشگاه‌های بزرگ و زنجیره‌ای عمدتاً همکاری خوبی با اتاق اصناف دارند و حتی در دوران ۱۲روزه بحران، این فروشگاه‌ها نقش مهمی در تأمین مایحتاج مردم ایفا کردند.

با وجود این توضیحات رئیس اتاق اصناف، هنوز مشخص نیست که مردم تا چه حد می‌توانند اطمینان داشته باشند تخفیف‌هایی که از این فروشگاه‌ها دریافت می‌کنند واقعی است و کالاها از کیفیت مطلوب برخوردارند و همچنان انتظار می‌رود نهادهایی مانند اتاق اصناف، ستاد تنظیم بازار و سازمان تعزیرات، نقش مؤثر و جدی خود را در کنترل قیمت‌ها و جلوگیری از هرگونه سوءاستفاده ایفا کنند.