سومین قبرستان ۱۲۰۰ ساله دنیای اسلام ، گرفتار آتش سوزی های مکرر و مرمت های ناشیانه و غیراصولی

فاطمه مقدم – شهر مردم

آرامستان تاریخی دارالسلام شیراز که در سال‌های گذشته چندین بار شاهد آتش‌سوزی بوده است، عصر شنبه (۱۶ خرداد) بار دیگر دچار حریق شد، حادثه‌ای که این بار حدود ۲ هزار مترمربع از عرصه این گورستان تاریخی را درگیر آتش کرد؛ هرچند به گفته رئیس سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری شیراز، آتش در مدت کوتاهی مهار شد، اما بر اساس بررسی‌های اولیه، حدود ۲ هزار مترمربع از محدوده این آرامستان تاریخی دچار حریق شده است.

در عین حال، پیگیری خبرنگار «شهر مردم» از مسئولان برای اطلاع از جزئیات حادثه و میزان خسارت احتمالی به قبور و آثار تاریخی این گورستان به نتیجه مشخصی نرسید و نه مسئولان آتش‌نشانی و نه مدیریت آرامستان حاضر به ارائه توضیحات درباره ابعاد این حادثه نشدند.

روابط عمومی شهرداری شیراز نیز اعلام کرد که تعیین میزان خسارت احتمالی منوط به انجام بررسی‌های تکمیلی است؛ با این حال، این آرامستان تاریخی طعمه همیشگی حریق است؛ یک‌بار به‌دلیل علوفه دپو شده دچار آتش می‌شود و باری هم بخاطر معتادین بیتوته کرده در کنار قبور؛ آتش‌سوزی‌هایی که با گسترش سریع می‌تواند به سنگ‌قبرهای قدیمی و ارزشمند آسیب جدی بزند.

دارالسلام یکی از کهن‌ترین گورستان‌های تاریخی ایران است و سومین قبرستان ۱۲۰۰ ساله دنیای اسلام به شمار می‌رود، علاوه بر داشتن قبور مشهوری چون آرامگاه محمود دهدار (ریاضی‌دان اوایل قرن نهم هجری)، آرامگاه ابوسائب (مشهور به شهره‌النبی) و مقبره مشیر (از وزرای فارس در اوایل قاجاریه)، سنگ‌قبرهای موجود در این گورستان با نقوش حکاکی‌شده، خوش‌نویسی ممتاز، تراش مرغوب سنگ و نوع ادبیاتی که روی این سنگ‌ها به کار رفته، همه و همه سند و هویت تاریخی ـ اسلامی و حتی علمی شیراز در سده‌های مختلف است. دارالسلام همچنین آرامگاه شماری از علما، عرفا، بزرگان و شخصیت‌های شناخته‌شده شیراز در دوره‌های مختلف تاریخی است؛ از جمله محمود دهدار خفری معروف به عیانی و فرزندش معین‌الدین محمد دهدار خفری مشهور به فانی از عرفای سده هفتم هجری.

با وجود این اهمیت تاریخی، این آرامستان طی سال‌های گذشته با مشکلاتی از جمله تخریب برخی سنگ‌قبرهای قدیمی، بهسازی‌های نابه‌جا و غیرکارشناسانه نظیر بهسازی‌ای که شهرداری در سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ طی دو مرحله انجام داد، روبه‌رو بوده است که در این پروژه‌ها برای تثبیت سنگ‌قبرها از سیمان استفاده و باعث سولفاته شدن و آسیب جدی به برخی سنگ‌های ارزشمند شد، همچنین با جابه‌جایی سنگ‌مزارها و چیدمان شطرنجی آن‌ها، منظر تاریخی و ارگانیک گورستان که یکی از ویژگی‌های مهم دارالسلام است، از بین رفت و این اقدامات با اعتراض شدید فعالان میراث فرهنگی و دوستداران شیراز روبه‌رو شد و در نهایت پروژه‌ها متوقف گردید؛ اما در سال ۱۴۰۳ نیز اجرای طرحی برای مرمت و یکسان‌سازی قبور این گورستان در دستور کار قرار گرفت که در این اقدام، با ساخت شاسی‌هایی از آجر سفالی و سیمان برای هر قبر، برخی سنگ‌مزارها (این بار بدون جابه‌جایی) تثبیت و ارتفاع آن‌ها یکدست شد؛ اقدامی که با اعتراض دوستداران میراث فرهنگی فارس دوباره متوقف شد.

گورستان ثبت ملی دارالسلام البته هنوز از آسیب‌های محیطی چون آتش زدن علف‌های هرز در امان نمانده است.

برای ساماندهی دارالسلام سند مداخله با مشارکت بیش از ۳۰ استاد تدوین شده است

مدیریت شهری شیراز در سال‌های اخیر برنامه‌هایی را برای ساماندهی، مرمت و احیای آن مطرح کرده است که هیچ‌کدام از این برنامه‌ها تاکنون جامه عمل نپوشیده‌اند؛ در دوره شهرداری حیدر اسکندرپور (۱۳۹۶–۱۴۰۰) نیز طرح مرمت به یک شرکت مشاور متخصص به سرپرستی مهدی پارسایی، معاون کنونی گردشگری استاندار فارس، سپرده شد و پروژه مرمت حتی توسط شهردار نیز امضا شد، اما با عوض شدن شهردار کار متوقف ماند؛ در حالی که تهیه همین طرح و پیدا کردن افراد متخصص از دانشگاه شیراز و تهران و شهرستان‌ها یک سال زمان برده بود.

رئیس سازمان مدیریت آرامستان‌های شهرداری شیراز در گفت‌وگو با «شهر مردم» با اشاره به طرح‌های عمرانی و مرمتی در گورستان تاریخی دارالسلام گفت: در رویکرد جدید، برای این گورستان سند مداخله‌ای به‌منظور بازنگری در روند بهسازی و مرمت تهیه شده است که این سند در حوزه‌های کالبدی، زیرساختی، کاربری فرهنگی، گردشگری و تاریخی با مشارکت بیش از ۳۰ استاد برجسته دانشگاه در رشته‌هایی مانند تاریخ، مرمت، باستان‌شناسی، خط و دیگر حوزه‌های مرتبط تدوین شده است تا چارچوب برنامه‌های مرمت و ساماندهی این گورستان مشخص شود.

رضا جاویدی همچنین به تفاهم‌نامه سه‌جانبه میان اداره‌کل میراث فرهنگی، اداره‌کل اوقاف و امور خیریه استان فارس و شهرداری شیراز اشاره کرد و افزود: با توجه به اینکه هر سه مجموعه به‌نوعی در دارالسلام متولی هستند، این تفاهم‌نامه تنظیم شده است تا هر دستگاه در حوزه‌های نظارت، سیاست‌گذاری و اجرا در روند مرمت و بهسازی دارالسلام نقش خود را ایفا کند؛ این سند نیز سال گذشته رونمایی شد.

وی با اشاره به اینکه بر اساس سند مداخله، معاونت شهرسازی و معماری شیراز برای این پروژه مشاور انتخاب کرده است، یادآور شد: مشاور، طرح بازنگری در نگهداشت، بهسازی و مرمت دارالسلام را تهیه کرده است و این طرح در مراحل پایانی قرار دارد و پس از نهایی شدن و تصویب، وارد فاز اجرا خواهد شد.

طرح مرمت دارالسلام با کمترین مداخله و تغییر در کالبد انجام خواهد شد

جاویدی برآیند نظر کارشناسان درباره مرمت دارالسلام را کمترین مداخله و تغییر در کالبد عنوان کرد و توضیح داد: بنا، بر این است که آنچه در این آرامستان تاریخی موجود است، حفظ شود و همچنین در این مجموعه دو عمارت تاریخی وجود دارد که مرمت عمارت مشیر آغاز شده و طرح‌های مرمتی عمارت بصیرالسلطنه نیز در دست مطالعه است.

رئیس سازمان مدیریت آرامستان‌های شهرداری شیراز با تأکید بر اینکه آینده پیش‌بینی‌شده برای آرامستان تاریخی دارالسلام، کاربری گردشگری فرهنگی–تاریخی است، اظهار کرد: قرار است با معرفی مفاخر و چهره‌های مدفون در این گورستان، زمینه بازدید و آشنایی گردشگران با پیشینه فرهنگی آن فراهم شود.

وی نخستین گام اجرایی برای تحقق این پروژه‌ها را انتخاب مشاور دانست و بیان کرد: تهیه طرح مرمت نیز گام دوم بود که سال گذشته انجام شد؛ پس از پایان مطالعات، بازسازی دیواره‌های پیرامونی دارالسلام، احداث سردر ورودی و ایجاد مسیرهای دسترسی گردشگری پیاده‌راهی برای گذر امن گردشگران بدون آسیب به قبور از دیگر برنامه‌های پیش‌بینی‌شده است.

جاویدی از ارائه زمان‌بندی مشخص برای اجرای این برنامه‌ها خودداری کرد و ادامه داد: پس از ارائه طرح مرمت، پروژه وارد مرحله محاسبه و برآورد هزینه می‌شود و در آن زمان می‌توان زمان تقریبی آغاز و پایان پروژه و زمان‌بندی هر یک از فازهای مرمت را اعلام کرد.

رئیس سازمان مدیریت آرامستان‌های شهرداری شیراز در پاسخ به پرسشی درباره شیوه‌های حفاظت از این گورستان اعلام کرد: دارالسلام چند سالی است که دارای نیروی حفاظتی مستقر به‌صورت ۲۴ ساعته است و همچنین تحت نظارت دوربین‌های پایش تصویری قرار دارد.

به گفته او، افق روشنی برای این مجموعه پیش‌بینی شده تا بتوان دارالسلام را بیش از گذشته به مردم معرفی کرد.

اکنون که به گفته مدیریت آرامستان‌های شیراز، رویکرد در نظر گرفته‌شده برای گورستان تاریخی دارالسلام «سایت‌موزه» است و بناست سنگ‌مزارها در محل اصلی خود حفظ و به نمایش گذاشته شوند، تعیین این رویکرد از اهمیت بسزایی برخوردار است؛ چراکه مشخص شدن کاربری، شیوه مدیریت، حفاظت و نحوه مداخله در این مجموعه تاریخی را روشن می‌کند و مانع از آن می‌شود که هر مدیر با نگاه و سلیقه‌ای متفاوت تصمیم‌های پراکنده درباره آن اتخاذ کند؛ همچنین تعریف دارالسلام به‌عنوان سایت‌موزه و حرکت در چارچوب آیین‌نامه ساماندهی گورستان‌های تاریخی، می‌تواند زمینه مدیریت منسجم، حفاظت اصولی و اجرای دقیق برنامه‌های مرمتی و بهسازی این گورستان کهن را فراهم کند.

در پایان، شاید بی‌مناسبت نباشد برای تأکید بر اهمیت این گورستان تاریخی، به سخنان مهدی پارسایی، معاون کنونی گردشگری استاندار فارس، اشاره شود که سه سال پیش در گفت‌وگو با خبرنگار «شهر مردم» بر جایگاه ویژه دارالسلام در منظومه گردشگری شیراز تأکید کرده بود: «گورستان دارالسلام مهم‌ترین ظرفیت بالقوه گردشگری شیراز است؛ منظره خاص، معماری خاص، وجود آرامگاه مشاهیر بسیار مهم، وجود آثار هنری نقش شده بر سنگ‌های دارالسلام در هیچ موزه هنری دیده نمی‌شود. دارالسلام بزرگ‌ترین موزه خط و خوشنویسی شهر شیراز است و هر کدام از سنگ‌های این گورستان دارای اهمیت منحصر به خود است. یک سنگ اهمیت تاریخی دارد، یکی واجد ارزش زیبایی‌شناسی است، یک سنگ به لحاظ داستانی که روایت می‌کند ارزشمند است و هر کدام از سنگ‌ها به نوعی ارزشمند هستند.»